ความนัยแห่งโองการมุตะชาบิฮาต

ปุจฉาว่าด้วยความชัดแจ้งและความคลุมเครือ

เมื่อปรากฏข้อปุจฉาแวดล้อมที่ตั้งคำถามต่อระเบียบวิธีอรรถศาสตร์ภาษาว่า: *“หากอัลลอฮ์ทรงประทานมหาคัมภีร์อัลกุรอานลงมาโดยบรรจุข้อความที่คลุมเครือ สร้างความคลางแคลงใจ และไม่เปิดเผยเป้าหมายหลักแก่ปวงบ่าวอย่างเท่าเทียมแล้วไซร้ บรรดาโองการมากมายที่ยืนยันสำทับว่าอัลกุรอานถูกประทานมาเพื่อให้มนุษย์ทำการพินิจใคร่ครวญ (อัดตาดับบุร) จะมีความหมายอันใดเหลืออยู่? มนุษย์จะสามารถใคร่ครวญได้อย่างไร หากไม่สามารถล่วงรู้ถึงเป้าหมาย และจะทำการใคร่ครวญได้อย่างไรในเมื่อตัวบทแฝงความคลุมเครือ?”*

ระเบียบวิธีนิติศาสตร์และปรัชญาภาษาอิสลามสามารถให้คำตอบวินิจฉัยต่อประเด็นนี้ได้อย่างแจ้งชัดว่า ภาษามีวิธีสื่อสารหลายระดับชั้น ตั้งแต่ระดับชัดแจ้งปราศจากเงื่อนไข (ซอฮิร), ระดับเปรียบเปรยเชิงโวหาร (มะญาซ), ระดับซ่อนนัยสัญญะ และระดับท้าทายสติปัญญาให้ขุดค้นต่อด้วยเครื่องมือทางวิชาการ โดยท่าน **อิบนุ กุตัยบะฮ์ อัดดีนะวารีย์** (เสียชีวิตปี ฮ.ศ. 276) ปราชญ์คลาสสิกสายหะดีษและภาษาศาสตร์ ได้บันทึกคำชี้แจงเหตุผลเอาไว้ในตำรา Ta'wil Mushkil al-Qur'an ของท่านความว่า:

وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: مَاذَا أُرِيدَ بِإِنْزَالِ الْمُتَشَابِه في الْقُرْآنِ، مِمَّنْ أَرَادَ بِالْقُرْآنِ لِعِبَادِهِ الْهُدَى وَالتِّبْيَانَ؟ فَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِأَلْفَاظِ الْعَرَبِ وَمَعَانِيهَا، وَمَذَاهِبِهَا فِي الْإِيجَازِ وَالِاخْتِصَارِ، وَالْإِطَالَةِ وَالتَّوْكِيدِ، وَالْإِشَارَةِ إِلَى الشَّيْءِ، وَإِغْمَاضِ بَعْضِ الْمَعَانِي حَتَّى لَا يَظْهَرَ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّقِنُ، وَإِظْهَارِ بَعْضِهَا، وَضَرْبِ الْأَمْثَالِ لِمَا خَفِيَ.

ท่านอิบนุ กุตัยบะฮ์ ได้วิเคราะห์คุณค่าของการคงอยู่ของตัวบทชั้นสูงที่แฝงนัยลึกซึ้งเอาไว้ต่อไปความว่า:

وَلَوْ كَانَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ ظَاهِرًا مَكْشُوفًا، حَتَّى يَسْتَوِيَ فِي مَعْرِفَتِهِ الْعَالِمُ وَالْجَاهِلُ، لَبَطَلَ التَّفَاضُلُ بَيْنَ النَّاسِ، وَسَقَطَتِ الْمِحْنَةُ، وَمَاتَتِ الْخَوَاطِرُ... وَقَدْ قَالُوا: عَيْبُ الْغِنَى أَنَّهُ يُورِثُ الْبَلَهَ، وَفَضِيلَةُ الْفَقْرِ أَنَّهُ يَبْعَثُ الْحِيلَةَ

ท่านได้ยกคำกล่าวของปราชญ์อาหรับโบราณอย่าง ท่านอักษัม บิน ศ็อยฟีย์ ที่ระบุว่า: *“ข้าพเจ้าไม่ยินดีเลยหากชีวิตของข้าพเจ้าได้รับการตอบสนองในทุกกิจการงานทางโลกอย่างเสร็จสรรพโดยที่ข้าพเจ้าไม่ต้องออกแรงลงมือทำ”* ยามเมื่อมีผู้ถามถึงเหตุผล ท่านตอบอย่างคมคายว่า: *“เพราะข้าพเจ้ารังเกียจพฤติกรรมความคุ้นชินกับสภาวะแห่งความไร้ความสามารถ”* วรรคนี้นับเป็นหลักฐานชี้ชัดว่าความไม่ราบเรียบเสมอกันของคลังความรู้ มิใช่ความบกพร่องของคัมภีร์ หากแต่เป็นเงื่อนไขสากลของการเติบโตทางสติปัญญา โดยท่านได้ขยายโครงสร้างนี้ไปยังระเบียบวิธีของสรรพวิทยาการในโลกความจริงความว่า:

وَكُلُّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْعِلْمِ: مِنَ الْفِقْهِ، وَالْحِسَابِ، وَالْفَرَائِضِ، وَالنَّحْوِ؛ فَمِنْهُ مَا يَجِلُّ، وَمِنْهُ مَا يَدِقُّ، لِيَرْتَقِيَ الْمُتَعَلِّمُ فِيهِ رُتْبَةً بَعْدَ رُتْبَةٍ، حَتَّى يَبْلُغَ مُنْتَهَاهُ... لِأَنَّ فَضَائِلَ الْأَشْيَاءِ تُعْرَفُ بِأَضْدَادِهَا

สัญญะซ่อนนัยในธรรมเนียมภาษาชั้นสูง

ท่านอิบนุ กุตัยบะฮ์ ได้ชี้แจงให้เห็นเป็นประจักษ์ว่า นิยามความลึกซึ้งซ่อนนัยลักษณะนี้ มิใช่สิ่งแปลกประหลาดที่อุบัติขึ้นเฉพาะในหน้าพระคัมภีร์อัลกุรอาน หากแต่เป็นธรรมเนียมปฏิบัติสากลของภาษาชั้นสูงในทุกพื้นที่วัฒนธรรมอาหรับ ไม่ว่าจะเป็นในพจนารถของท่านศาสดา ﷺ, ถ้อยคำของเหล่ายอดสาวกเศาะหาบะฮ์ และชนรุ่นตาบิอีน ตลอดจนบทกวีและวาทศิลป์ของนักปราศรัยความว่า:

وَعَلَى هَذَا الْمِثَالِ كَلَامُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَكَلَامُ صَحَابَتِهِ وَالتَّابِعِينَ، وَأَشْعَارُ الشُّعَرَاءِ... لَيْسَ مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا وَقَدْ يَأْتِي فِيهِ الْمَعْنَى اللَّطِيفُ، الَّذِي يَتَحَيَّرُ فِيهِ الْعَالِمُ الْمُتَقَدِّمُ

ระเบียบวิธีจัดหมวดหมู่ของท่านอันนะวาวีย์และท่านอัลเฆาะซาลีย์

เนื่องจากตัวบทมุตะชาบิฮาตเป็นพื้นที่ของการใช้ *“กระบวนการตีความ” (ตะอ์วีล)* มันจึงสุ่มเสี่ยงต่อการถูกเสาะหาผลประโยชน์และเปลี่ยนสภาพเป็นพื้นที่ของความเห็นต่างและฟิตนะฮ์ได้ง่ายดายหากไร้หลักเกณฑ์ควบคุม ด้วยเหตุนี้ ท่าน **อิหม่ามอันนะวาวีย์** ปราชญ์ผู้ตรวจสอบความถูกต้องแห่งมัซฮับชาฟิอีย์ จึงได้ทำการจัดระเบียบโครงสร้างความหมายของมุห์กัมและมุตะชาบิฮ์เอาไว้ในตำราอรรถาธิบายศอเฮียะฮ์มุสลิม โดยอาศัยกรอบคิดนิติปรัชญาภาษาจากตำรา Al-Mustasfa ของท่าน **อิหม่ามฮุจญะตุลอิสลาม อัลเฆาะซาลีย์** เป็นฐานหลักความว่า:

قَالَ الْغَزَالِيُّ فِي الْمُسْتَصْفَى: بَلِ الصَّحِيحُ أَنَّ الْمُحْكَمَ يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْمَكْشُوفُ الْمَعْنَى الَّذِي لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ إِشْكَالٌ وَاحْتِمَالٌ، وَالْمُتَشَابِهُ مَا يَتَعَارَضُ فِيهِ الِاحْتِمَالُ. وَالثَّانِي أَنَّ الْمُحْكَمَ مَا انْتَظَمَ تَرْتِيبُهُ مُفِيدًا إِمَّا ظَاهِرًا وَإِمَّا بِتَأْوِيلٍ، وَأَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَالْأَسْمَاءُ الْمُشْتَرِكَةُ كَالْقُرْءِ... قَالَ: وَيُطْلَقُ عَلَى مَا وَرَدَ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى مِمَّا يُوهِمُ ظَاهِرُهُ الْجِهَةَ وَالتَّشْبِيهَ، وَيَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلٍ.

ท่านอิหม่ามอันนะวาวีย์ ได้คลี่คลายปมปัญหาจรรยาบรรณภาษาว่าด้วยตำแหน่งวักฟ์ (จุดหยุดอ่าน) และตัวเชื่อมสำคัญในสูเราะฮ์อาลิ อิมรอน อายะฮ์ที่ 7 ตรงท่อนที่ว่า **{والراسخون في العلم} (ส่วนบรรดาผู้หยั่งรู้ในวิชาการ)** โดยท่านได้ฟันธงเลือกทัศนะของปวงปราชญ์ผู้ตรวจสอบความจริง (*อุละมาอ์ อัลมุหักกิกูน*) เอาไว้เด็ดขาดความว่า:

وَالْأَصَحُّ الْأَوَّلُ، وَأَنَّ الرَّاسِخِينَ يَعْلَمُونَهُ لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يُخَاطِبَ اللَّهُ عِبَادَهُ بِمَا لَا سَبِيلَ لِأَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى مَعْرِفَتِهِ، وَقَدِ اتَّفَقَ أَصْحَابُنَا وَغَيْرُهُمْ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ عَلَى أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهَ تَعَالَى بِمَا لَا يُفِيدُ.

แต่ ท่านอันนะวาวีย์ได้ลากเส้นแบ่งเตือนสติว่า การเปิดช่องทางให้ปราชญ์ทำการตีความได้ มิได้หมายความเปิดโอกาสให้คนเขลาเดินเข้ามาใช้ตัวบทตีความตามอำเภอใจเพื่อสนองอารมณ์ตนเอง หากพบเห็นบุคคลใดที่มีพฤติกรรมจงใจเสาะแสวงหาเฉพาะ “ข้อความยากหรือโองการมุตะชาบิฮ์” ไปใช้ปั่นหัวผู้คนสร้างความปั่นป่วนวุ่นวาย บุคคลผู้นั้นจำต้องถูกระงับ คว่ำบาตร และลงโทษทางสังคมอย่างเด็ดขาด ดั่งกรณีศึกษาประวัติศาสตร์ที่ท่านอุมัร บิน อัลค็อฏฏอบ ได้เคยใช้ไม้เรียวลงโทษทางวินัยแก่ **ท่านเศาะบีฆ บิน อัสลฺ** ยามเมื่อเขาพยายามเดินสายกวนกระแสตัฟซีรโองการมุตะชาบิฮาตในสังคมยุคต้น

5 คุณูปการของการมีอยู่ของโองการมุตะชาบิฮาตในคัมภีร์

ท่านอิหม่ามอบู หัฟศ์ อุมัร อิบนุ อาดิล อัลหันบาลีย์ ปราชญ์อาวุโสสายฮัมบาลีย์ ได้บันทึกปมวิเคราะห์เชิงมานุษยวิทยาและจิตวิทยาสังคมเอาไว้ลึกซึ้งในตำราตัฟซีร Al-Lubab fi Ulum al-Kitab ของท่าน โดยท่านชี้ชัดว่า ในความเป็นจริงทางสังคม มนุษย์มักมีพฤติกรรมอคตินิกายคือ **“มักตู่เรียกโองการที่เข้าข้างสำนักคิดตนเองว่ามุห์กัม และเที่ยวแปะป้ายโองการที่ขัดแย้งกับแนวคิดตนเองว่าเป็นมุตะชาบิฮ์”** แต่พระผู้ทรงปรีชาญาณได้ทรงจัดวางระบบมุตะชาบิฮาตเอาไว้ในคัมภีร์เพื่อก่อให้เกิด 5 คุณูปการอันยิ่งใหญ่ทางปัญญา ดังนี้:

บทสรุป

มุตะชาบิฮาตจึงมิใช่พื้นที่ของความคลุมเครืออันไร้แก่นสาร หากแต่เป็นกลไกปัญญาประดิษฐ์ทางภาษาที่พระผู้เป็นเจ้าทรงจัดวางไว้อย่างประณีต เพื่อทำหน้าที่เปิดประตูไปสู่การพากเพียร การใช้ระบบเหตุผล และการไต่ระดับชั้นทางญาณวิทยาของมนุษยชาติ มันทำหน้าที่แยกแยะระหว่างผู้แสวงหาสัจธรรมบริสุทธิ์ออกจากกลุ่มผู้แสวงหาฟิตนะฮ์ความวุ่นวาย บ่มเพาะยกระดับจิตวิญญาณของอุมมะฮ์ให้คู่ควรกับคลังคำตอบแห่งสัจธรรมอย่างยั่งยืนถาวร