อัตตัฟตาซานีย์เป็นชาฟิอีย์หรือฮะนะฟีย์?

เวลาพบชื่อนักวิชาการคนหนึ่งอยู่ข้างตำราของสองมัสฮับ คำถามที่ดูเหมือนตอบได้ด้วยคำเดียวอย่าง “เขาเป็นชาฟิอีย์หรือฮะนะฟีย์” อาจกลายเป็นคำถามที่ยากขึ้นทันที เพราะหนังสือที่เขาเขียนไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนช่องระบุสังกัด และคำที่นักชีวประวัติรุ่นหลังใช้เรียกเขาก็ไม่ได้สอดคล้องกันเสมอไป

สะอ์ดุดดีน มัสอูด อิบนุ อุมัร อัตตัฟตาซานีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 792) เป็นกรณีที่เห็นภาพนี้ได้ชัดมาก เขามีงานสำคัญในอุศูล อะกีดะฮ์ ตรรกศาสตร์ ภาษา และวาทศาสตร์ ขณะเดียวกันก็มีผลงานที่เข้าไปอยู่ลึกในโลกวิชาการของทั้งฮะนะฟีย์และชาฟิอีย์ จนการหยิบงานเพียงเล่มเดียวขึ้นมาตัดสินมัสฮับของเขาสามารถพาไปสู่ข้อสรุปคนละด้านได้

เรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจเมื่อย้อนกลับไปดูงานชีวประวัติ เพราะข้อถกเถียงไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในหมู่นักอ่านสมัยใหม่ อัลลักนะวีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1304) บันทึกไว้ตรงๆ ว่าผู้เขียนก่อนหน้าเห็นต่างกันในการจัดอัตตัฟตาซานีย์ บางกลุ่มนับเขาเป็นฮะนะฟีย์โดยอาศัยผลงานที่เขียนในประเพณีฮะนะฟีย์ ขณะที่อีกกลุ่มระบุว่าเขาเป็นชาฟิอีย์ นั่นหมายความว่า ก่อนจะถามว่า “ฝ่ายไหนถูก” เราควรถามเสียก่อนว่าหลักฐานแต่ละชิ้นกำลังพิสูจน์อะไรอยู่กันแน่

แหล่งชีวประวัติเองก็ไม่ได้ให้คำตอบเดียวกัน

อัลลักนะวีย์กล่าวถึงปัญหานี้ใน “อัลฟะวาอิด อัลบะฮียะฮ์” หลังจากพูดถึงสังกัดของอัสสัยยิด อัชชะรีฟ อัลญุรญานีย์ แล้วจึงหันมาหาคู่ร่วมสมัยของเขาอย่างอัตตัฟตาซานีย์ และใช้ถ้อยคำที่สำคัญมากสำหรับเรื่องนี้ว่า

واختلفوا في وصف معاصره وخصمه سعد الدين التفتازاني

“และพวกเขาเห็นต่างกันในการระบุสถานะของผู้ร่วมสมัยและคู่โต้แย้งของเขา คือสะอ์ดุดดีน อัตตัฟตาซานีย์” ^[1]

จากนั้นอัลลักนะวีย์อธิบายว่ากลุ่มหนึ่งจัดอัตตัฟตาซานีย์เป็นฮะนะฟีย์ โดยอาศัยผลงานของเขาในฟิกฮ์และอุศูลฮะนะฟีย์ ขณะที่อีกกลุ่มจัดเขาเป็นชาฟิอีย์ จุดสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่ามีคนเรียกเขาอย่างไร แต่คือเหตุผลที่อยู่เบื้องหลังคำเรียกนั้น เพราะฝ่ายหนึ่งอ่าน “ผลงาน” เป็นหลักฐานของสังกัด ส่วนอีกฝ่ายอาศัยคำระบุในตำราชีวประวัติและชั้นนักวิชาการ

อัลลักนะวีย์ยังถ่ายทอดถ้อยคำของอัลกะฟะวีย์ที่ช่วยให้เห็นสองด้านนี้อยู่ในประโยคเดียวกันได้อย่างดี เขาไม่ได้ปฏิเสธความสำคัญของงานฮะนะฟีย์ของอัตตัฟตาซานีย์ แต่กลับวางมันไว้ข้างการระบุว่าเขาเป็นชาฟิอีย์

كان التفتازاني من كبار علماء الشافعية، ومع ذلك له آثار جليلة في أصول الحنفية

“อัตตัฟตาซานีย์เป็นหนึ่งในบรรดานักวิชาการใหญ่ของชาฟิอีย์ และถึงกระนั้นเขาก็มีผลงานสำคัญอย่างชัดเจนในอุศูลของฮะนะฟีย์” ^[1]

ถ้อยคำนี้มีประโยชน์เพราะมันไม่บังคับให้เราเลือกภาพเพียงด้านเดียว การเป็นผู้รู้ที่ถูกนับในสายชาฟิอีย์ไม่จำเป็นต้องหมายความว่าเขาจะเขียนหรือสอนฮะนะฟีย์ไม่ได้ และในทางกลับกัน การมีงานอธิบายตำราฮะนะฟีย์อย่างลึกซึ้งก็ยังไม่ใช่หลักฐานชนิดเดียวกับคำระบุสังกัดโดยตรงในตำราชีวประวัติ

อัสสุยูฏีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 911) เป็นอีกแหล่งหนึ่งที่ระบุชัดกว่านั้น ใน “บุฆยะตุลวุอาต” เขาแนะนำอัตตัฟตาซานีย์พร้อมรายชื่อศาสตร์ที่เชี่ยวชาญ ก่อนใช้คำสั้นๆ ว่า “ชาฟิอีย์” กำกับท้ายคำแนะนำตัว

مسعود بن عمر بن عبد الله، الشيخ سعد الدين التفتازاني ... شافعي

“มัสอูด อิบนุ อุมัร อิบนุ อับดิลลาฮ์ ชัยค์สะอ์ดุดดีน อัตตัฟตาซานีย์ ... เป็นชาฟิอีย์” ^[2]

หลักฐานแบบนี้มีน้ำหนักต่างจากการเดาสังกัดจากชื่อหนังสือ เพราะผู้เขียนชีวประวัติกำลังระบุมัสฮับของบุคคลโดยตรง อย่างไรก็ตาม มันก็ไม่ได้ทำให้หลักฐานฝั่งฮะนะฟีย์หายไป สิ่งที่เกิดขึ้นจริงคือ เรามีหลักฐานคนละประเภทซึ่งต้องวางแยกชั้นกัน ไม่ใช่นำมาหักล้างกันโดยอัตโนมัติ

ผลงานของเขาพาเราไปได้ทั้งสองทาง

หากมองจากฝั่งฮะนะฟีย์ก่อน เหตุที่นักเขียนจำนวนหนึ่งอ่านอัตตัฟตาซานีย์เป็นฮะนะฟีย์ไม่ใช่เรื่องไร้ที่มา อัลลักนะวีย์ยกชื่อผลงานอย่าง “ฟะตาวา อัลฮะนะฟียะฮ์” งานอธิบาย “ตัลคีศ อัลญามิอ์ อัลกะบีร” ที่แต่งไม่จบ และ “อัตตัลวีหฺ” ซึ่งสัมพันธ์กับประเพณีอุศูลฮะนะฟีย์ ผลงานเหล่านี้แสดงว่าเขาไม่ได้รู้จักมัสฮับฮะนะฟีย์เพียงผิวเผิน แต่สามารถทำงานอยู่ภายในภาษาวิชาการและกรอบอ้างอิงของสำนักนั้นได้จริง ^[1]

ตรงนี้เป็นเหตุผลว่าทำไมคำอธิบายแบบ “เขาเป็นชาฟิอีย์ จึงไม่น่าจะรู้ฮะนะฟีย์มาก” ใช้ไม่ได้กับกรณีนี้ ความชำนาญของอัตตัฟตาซานีย์ในตำราฮะนะฟีย์มีหลักฐานจากตัวงานมากพอที่จะอธิบายได้ว่าทำไมผู้อ่านรุ่นหลังบางส่วนจึงนับเขาเข้าไปในสายฮะนะฟีย์ และทำไมงานของเขาจึงได้รับการอ่านอย่างจริงจังในประเพณีนั้น

แต่เมื่อหันมาดูอีกด้าน เราก็พบหลักฐานจากตัวผลงานเช่นกัน หนังสือ “อัลมุฟตาหฺ ฟี อัลฟิกฮ์ อัชชาฟิอีย์” เป็นงานฟิกฮ์ชาฟิอีย์ที่อ้างถึงอัตตัฟตาซานีย์ เดิมเป็นที่รู้จักผ่านต้นฉบับหายากและข้อมูลจากรายการผลงาน ต่อมาในปี 2024 ส่วนอิบาดาตของงานนี้ได้รับการชำระและตีพิมพ์ ทำให้หลักฐานที่เคยอยู่ในโลกต้นฉบับเข้าถึงได้ชัดขึ้น

ฉบับชำระดังกล่าวอธิบายตัวหนังสือว่าเป็น “มัตน์ในฟิกฮ์ชาฟิอีย์” และจากการเปรียบเทียบ ผู้ชำระเห็นว่ามีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับ “อัลหาวี อัศเศาะฆีร” ในประเพณีชาฟิอีย์ ไม่ว่ารายละเอียดเรื่องแหล่งย่อจะต้องศึกษาต่ออย่างไร ตัวตนของหนังสือในฐานะงานฟิกฮ์ชาฟิอีย์ก็ทำให้เราไม่สามารถอธิบายความรู้ของอัตตัฟตาซานีย์ต่อมัสฮับนี้ว่าเป็นเพียงความคุ้นเคยจากภายนอกได้ ^[3]

สิ่งที่ควรระวังคือ การมีงานชาฟิอีย์หนึ่งเล่มก็ไม่ควรถูกใช้แบบกลับด้านเพื่อประกาศว่า “ดังนั้นงานฮะนะฟีย์ทั้งหมดไม่สะท้อนตัวเขา” เช่นเดียวกัน หลักฐานที่แข็งแรงที่สุดในกรณีนี้ไม่ใช่การเลือกหนังสือเล่มที่เราชอบแล้วลบอีกครึ่งหนึ่งทิ้ง แต่คือการยอมรับว่าผู้เขียนคนเดียวสามารถมีความชำนาญจริงในสองประเพณี และยังถูกผู้เขียนชีวประวัติระบุสังกัดไม่ตรงกันได้

เรื่องปีที่เริ่มแต่ง “อัลมุฟตาหฺ” ก็เป็นตัวอย่างเล็กๆ ของเหตุผลที่ต้องระวังการคัดข้อมูลต่อกัน แหล่งที่ใช้กันในปัจจุบันให้ตัวเลขไม่ตรงกันระหว่าง ฮ.ศ. 772 กับ 782 ดังนั้น หากประเด็นของเราไม่ได้อยู่ที่ลำดับเหตุการณ์ของหนังสือโดยตรง การกล่าวเพียงว่าเป็นงานที่แต่งในช่วงชีวิตการทำงานของเขาและแต่งไม่จบ ย่อมปลอดภัยกว่าการเลือกตัวเลขหนึ่งแล้วทำเหมือนว่าไม่มีความต่างในแหล่ง

บ้านเกิดช่วยวางฉาก แต่ตัดสินแทนบุคคลไม่ได้

อีกเหตุผลหนึ่งที่มักถูกนำมาใช้สนับสนุนฝั่งชาฟิอีย์คือภูมิศาสตร์ อัตตัฟตาซานีย์มาจากตัฟตาซานในคุรอซาน ซึ่งสัมพันธ์กับบริเวณนะซา และเมื่อย้อนกลับไปดู “อะห์ซะนุตตะกอซีม ฟี มะอ์ริฟะติลอะกอลีม” ของอัลมุก็อดดะซีย์ เราพบคำบรรยายว่าฮะนะฟีย์เป็นมัสฮับที่มีอิทธิพลกว้างในภูมิภาค แต่มีพื้นที่บางแห่งที่เขาระบุว่าเป็นชาฟิอีย์ รวมถึงนะซาและอะบีวัด

والغلبة في الإقليم لأصحاب أبي حنيفة ... ونسا وأبيورد فإنهم شفعوية

“ผู้ที่มีจำนวนเหนือกว่าในภูมิภาคคือผู้ตามอบู ฮะนีฟะฮ์ ... ส่วนนะซาและอะบีวัดนั้น พวกเขาเป็นชาฟิอีย์” ^[4]

ข้อมูลนี้มีประโยชน์มากในฐานะฉากหลัง เพราะช่วยให้ข้อเสนอว่าอัตตัฟตาซานีย์อาจเติบโตในสภาพแวดล้อมที่มีชาฟิอีย์อยู่จริง ไม่ได้เป็นเรื่องที่เกิดจากการคาดเดาล้วนๆ แต่ปัญหาคืออัลมุก็อดดะซีย์มีชีวิตก่อนอัตตัฟตาซานีย์หลายศตวรรษ สภาพมัสฮับของเมืองหนึ่งในยุคของนักภูมิศาสตร์จึงไม่สามารถทำหน้าที่เป็นทะเบียนส่วนตัวของคนที่เกิดในพื้นที่เดียวกันภายหลังได้

นี่เป็นจุดที่หลักฐานทางภูมิศาสตร์มักถูกใช้เกินกำลังของมัน หากแหล่งบอกว่าเมืองหนึ่งมีชาฟิอีย์เป็นส่วนใหญ่ เราสามารถใช้ข้อมูลนั้นเพื่ออธิบายบริบททางสังคมและความเป็นไปได้ของเครือข่ายการศึกษาได้ แต่ยังไม่ควรกระโดดจาก “พื้นที่นี้เป็นชาฟิอีย์” ไปสู่ “คนนี้จึงต้องเป็นชาฟิอีย์” โดยไม่ผ่านหลักฐานชีวประวัติ ครู ศิษย์ ผลงาน หรือคำระบุที่เกี่ยวกับบุคคลโดยตรง

ในกรณีอัตตัฟตาซานีย์ ภูมิศาสตร์จึงทำหน้าที่เสริมภาพที่ได้จากแหล่งชีวประวัติและผลงาน มากกว่าจะเป็นหลักฐานตัดสินด้วยตัวเอง มันทำให้ความเป็นไปได้ของการเติบโตท่ามกลางชาฟิอีย์มีน้ำหนักขึ้น แต่ยังไม่ถึงขั้นพิสูจน์ว่าเขา “เริ่มต้นชีวิตเป็นชาฟิอีย์อย่างแน่นอน”

แล้วควรเรียกอัตตัฟตาซานีย์ว่าอะไร?

เมื่อนำหลักฐานทั้งหมดกลับมาวางบนโต๊ะเดียวกัน ภาพที่ได้จึงละเอียดกว่าป้ายคำเดียว เรามีแหล่งชีวประวัติที่ระบุเขาเป็นชาฟิอีย์อย่างตรงไปตรงมา มีคำของอัลกะฟะวีย์ที่นับเขาในหมู่นักวิชาการชาฟิอีย์พร้อมยอมรับผลงานสำคัญในอุศูลฮะนะฟีย์ และมี “อัลมุฟตาหฺ” ซึ่งเป็นงานฟิกฮ์ชาฟิอีย์จากตัวเขาเอง ขณะเดียวกัน เราก็มีชุดผลงานฮะนะฟีย์ที่มากพอและลึกพอจะอธิบายว่าทำไมแหล่งอีกสายหนึ่งจึงจัดเขาเป็นฮะนะฟีย์

หากจำเป็นต้องตอบคำถามเรื่อง “สังกัด” จากหลักฐานที่มีอยู่ น้ำหนักของคำระบุโดยตรงในงานชีวประวัติประกอบกับงานฟิกฮ์ชาฟิอีย์ ทำให้การเรียกอัตตัฟตาซานีย์ว่าเป็นชาฟิอีย์มีฐานรองรับที่ชัดเจน แต่คำตอบนี้ควรมาพร้อมประโยคต่อทันทีว่า เขาเป็นผู้เชี่ยวชาญในประเพณีฮะนะฟีย์อย่างลึกซึ้ง และงานของเขาเป็นส่วนหนึ่งของประวัติการศึกษาอุศูลและฟิกฮ์ฮะนะฟีย์จริง ไม่ใช่เพียงผู้สังเกตจากภายนอก

ส่วนข้อเสนอที่ว่าเขา “เติบโตมาเป็นชาฟิอีย์ตั้งแต่ต้น” นั้นเป็นไปได้และมีบริบทสนับสนุน แต่หลักฐานชุดนี้ยังไม่ควรถูกยกระดับเป็นความแน่นอน เพราะบ้านเกิด งานเขียน และคำระบุของผู้เขียนรุ่นหลังเป็นหลักฐานคนละชนิด การบอกว่าแต่ละชิ้นทำได้เพียงไหนจึงสำคัญพอๆ กับการสะสมจำนวนหลักฐาน

กรณีนี้ทำให้เห็นปัญหาเดิมที่พบซ้ำๆ เวลาอ่านตำราชีวประวัติและรายชื่อผลงาน: เรามักอยากเปลี่ยนโลกวิชาการที่ซ้อนทับกันให้กลายเป็นช่องเลือกเพียงช่องเดียว แต่ชีวิตของนักวิชาการจำนวนหนึ่งไม่ได้เดินตามเส้นแบ่งของสารบัญ อัตตัฟตาซานีย์สามารถถูกจดจำในฐานะชาฟิอีย์ และในเวลาเดียวกันก็สร้างผลงานที่กลายเป็นส่วนสำคัญของการศึกษาฮะนะฟีย์ได้ โดยไม่จำเป็นต้องลบความจริงด้านใดด้านหนึ่งทิ้ง

เพราะฉะนั้น เวลาพบคำว่า “อัตตัฟตาซานีย์เป็นฮะนะฟีย์” หรือ “อัตตัฟตาซานีย์เป็นชาฟิอีย์” สิ่งที่ควรถามต่อไม่ใช่เพียงว่าประโยคไหนถูกใจเรามากกว่า แต่คือผู้เขียนกำลังอาศัยหลักฐานประเภทใด เขากำลังอ้างคำระบุในชีวประวัติ อ้างหนังสือที่แต่งในมัสฮับหนึ่ง อ้างภูมิศาสตร์ หรือเพียงอนุมานจากภาษาที่ผู้เขียนใช้ในตำรา เมื่อแยกคำถามเหล่านี้ออกจากกัน ความขัดแย้งที่ดูเหมือนต้องเลือกฝ่ายก็เริ่มกลายเป็นประวัติศาสตร์ทางวิชาการที่อ่านได้ละเอียดขึ้น

และนี่อาจเป็นคำตอบที่มีประโยชน์กว่าป้ายสั้นๆ เสียอีก: การระบุมัสฮับของนักวิชาการไม่ควรทำจากตำราเพียงเล่มเดียว เช่นเดียวกับที่การเขียนตำราของอีกมัสฮับหนึ่งไม่ได้บังคับให้เจ้าของหนังสือต้องเปลี่ยนสังกัดตามชื่อบนปก หลักฐานต้องถูกอ่านตามชนิดของมัน และเมื่อแหล่งเองเก็บความซับซ้อนไว้ เราก็ควรปล่อยให้ความซับซ้อนนั้นอยู่ในคำตอบด้วย