การพบชื่อในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ ไม่ได้แปลว่าเจ้าของชื่อนั้นเป็นชาฟิอีย์

เวลาเปิดหนังสือฏ็อบะกอตของสำนักใดสำนักหนึ่ง สิ่งที่เกิดขึ้นได้ง่ายมากคือการอ่านชื่อหนังสือเหมือนเป็นป้ายกำกับบุคคลทุกคนที่อยู่ข้างใน เห็นชื่อใครในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ก็เผลอสรุปว่าเขาคงเป็นชาฟิอีย์ เห็นชื่ออยู่ในหนังสือฮัมบะลีย์ก็อาจคิดในทำนองเดียวกัน แต่หนังสือชีวประวัติไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนทะเบียนสมาชิกเสมอไป ชื่อหนึ่งอาจถูกเก็บไว้เพราะมีคำรายงาน มีความเห็น หรือมีความสัมพันธ์ทางวิชาการบางอย่างที่ผู้เขียนเห็นว่าจำเป็นต่อเรื่องที่กำลังบันทึก

กรณีของยะห์ยา อิบนุ มุฮัมมัด อิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 560) หรือที่เรียกกันโดยย่อว่าอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ เห็นภาพนี้ได้ชัด เพราะชื่อของเขาปรากฏอยู่ในงานฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ ทั้งที่ข้อความในหนังสือเล่มนั้นเองกลับเตือนผู้อ่านตรงๆ ว่าเขาไม่ใช่ชาฟิอีย์ ขณะเดียวกัน แหล่งชีวประวัติอีกสายหนึ่งก็ระบุเขาว่าเป็นฮัมบะลีย์อย่างชัดเจน

ความน่าสนใจของเรื่องจึงไม่ได้อยู่เพียงที่คำถามว่าอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์อยู่มัสฮับอะไร แต่คือการถามต่อว่า เหตุใดชื่อของนักวิชาการฮัมบะลีย์จึงเข้ามาอยู่ในวรรณกรรมฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ได้ตั้งแต่แรก และเมื่อย้อนกลับไปดูข้อความที่อยู่รอบชื่อของเขา คำตอบก็อยู่ใกล้กว่าที่คิด

ชื่อของเขาเข้ามา เพราะนักวิชาการชาฟิอีย์เคยอ้างคำของเขา

อิบนุลมุลักกิน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 804) บันทึกอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ไว้เป็นชีวประวัติลำดับที่ 433 ใน العقد المذهب หลังจากกล่าวถึงงานเขียนของเขาแล้ว อิบนุลมุลักกินอธิบายเหตุผลที่บุคคลผู้นี้เข้ามาเกี่ยวข้องกับวรรณกรรมของชาฟิอีย์อย่างตรงไปตรงมา เขาบอกว่าตนเห็นอิบนุ อัรริฟอะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 710) นำคำของอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ไปอ้างในเรื่องนิกาห์และเรื่องอื่น ก่อนปิดท้ายด้วยคำเตือนสั้นๆ ว่า:

وهذا رأيته نقل عنه ابن الرفعة في النكاح وغيره، وليس شافعيًا فاعلمه

“และข้อความนี้ ข้าพเจ้าเห็นอิบนุ อัรริฟอะฮ์ถ่ายทอดจากเขาในเรื่องนิกาห์และเรื่องอื่น และเขาไม่ใช่ชาฟิอีย์ จงรู้ไว้” ^[1]

ประโยคนี้แยกเรื่องสองอย่างออกจากกันชัดเจนมาก อย่างแรกคืออิบนุ อัรริฟอะฮ์ นักฟิกฮ์ชาฟิอีย์ นำคำของอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ไปใช้จริง อย่างที่สองคือการถูกนักวิชาการชาฟิอีย์อ้างถึงไม่ได้ทำให้อิบนุ ฮุบัยเราะฮ์กลายเป็นชาฟิอีย์ อิบนุลมุลักกินจึงไม่ปล่อยให้คนอ่านอนุมานจากตำแหน่งของชื่อเพียงอย่างเดียว แต่กำกับสถานะของบุคคลไว้ให้รู้ทันที

ตรงนี้ทำให้เห็นว่าการปรากฏชื่อในฏ็อบะกอตกับการสังกัดมัสฮับเป็นคนละคำถามกัน เราอาจพบชื่อบุคคลหนึ่งในหนังสือของสำนัก เพราะคำของเขาถูกนำมาอภิปราย เพราะเขาเป็นผู้ถ่ายทอดข้อมูล หรือเพราะเขาเกี่ยวข้องกับปัญหาที่ผู้เขียนต้องอธิบาย สิ่งที่ต้องอ่านจึงไม่ใช่เพียงชื่อบนสันหนังสือหรือหัวข้อของหมวด แต่ต้องอ่านว่าผู้เขียนพาบุคคลนั้นเข้ามาในเรื่องด้วยเหตุผลอะไร

หากหยุดอ่านเพียงสารบัญหรือรายชื่อ เราอาจทำให้หลักฐานเปลี่ยนประเภทโดยไม่รู้ตัว จากหลักฐานว่า “นักวิชาการชาฟิอีย์เคยอ้างคำของเขา” กลายเป็นข้อสรุปว่า “เขาเป็นนักวิชาการชาฟิอีย์” ทั้งที่ตัวผู้เขียนกำลังบอกเราอยู่ตรงหน้าแล้วว่าอย่าสรุปเช่นนั้น

เมื่อย้อนกลับไปดูสังกัดทางวิชาการ

เมื่อออกจากตำแหน่งที่ชื่อของเขาปรากฏอยู่ในหนังสือชาฟิอีย์ แล้วหันกลับไปดูแหล่งชีวประวัติที่กล่าวถึงตัวเขาโดยตรง ภาพก็ชัดขึ้น อัษษะฮะบีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 748) เปิดชีวประวัติของอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ใน “ซิยัร อะอ์ลาม อันนุบะลาอ์” และระบุสังกัดของเขาไว้ในชุดคำแนะนำตัวอย่างตรงไปตรงมา:

الشيباني الدوري العراقي الحنبلي، صاحب التصانيف

“อัชชัยบานีย์ อัดดูรีย์ อัลอิรอกีย์ ผู้เป็นฮัมบะลีย์ และเป็นเจ้าของผลงานประพันธ์” ^[2]

สำหรับคำถามเรื่องมัสฮับ คำสำคัญอยู่ที่คำว่า “الحنبلي” ซึ่งระบุว่าเขาเป็นฮัมบะลีย์โดยตรง อัษษะฮะบีย์ยังบันทึกว่าเขาเกิดใน ฮ.ศ. 499 และเมื่อกล่าวถึงผลงาน ก็ระบุหนังสือด้านอิบาดะฮ์ที่เขาแต่งตามมัสฮับของอะห์มัดด้วย ภาพที่ได้จึงไม่ต้องอาศัยการเดาจากตำแหน่งของชื่อในหนังสือเล่มอื่น

อิบนุ เราะญับ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 795) ยืนยันภาพเดียวกันในงานชีวประวัติฮัมบะลีย์ของเขา โดยบันทึกว่าอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์แต่งหนังสือว่าด้วยอิบาดะฮ์ห้าประการตามมัสฮับของอิหม่ามอะห์มัด (เสียชีวิต ฮ.ศ. 241) และนำหนังสือนั้นมาอ่านต่อหน้าบรรดานักวิชาการจากมัสฮับต่างๆ:

وصنف كتاب " العبادات الخمس " على مذهب الإمام أحمد، وحدث به بحضرة العلماء من أئمة المذاهب

“และเขาแต่งหนังสือ ‘อิบาดะฮ์ห้าประการ’ ตามมัสฮับของอิหม่ามอะห์มัด และถ่ายทอดหนังสือนั้นต่อหน้าบรรดานักวิชาการจากอิหม่ามของมัสฮับต่างๆ” ^[3]

ข้อมูลจากอิบนุ เราะญับยังช่วยอธิบายอีกด้านหนึ่งว่าเหตุใดคำของอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์จึงเดินทางออกไปนอกวงฮัมบะลีย์ได้ งานสำคัญของเขากล่าวถึงทั้งประเด็นฟิกฮ์ที่เห็นพ้องและประเด็นที่เห็นต่างกันระหว่างอิหม่ามทั้งสี่ และอิบนุ เราะญับบันทึกว่าบรรดาฟุเกาะฮาอ์ในยุคนั้นศึกษางานนี้แม้จะอยู่ต่างมัสฮับกัน การที่นักฟิกฮ์ชาฟิอีย์นำคำของเขาไปใช้อ้างอิงจึงไม่ได้เป็นสิ่งแปลกแยกจากโลกวิชาการของยุคนั้น ^[3]

เมื่อหลักฐานทั้งสองด้านมาวางข้างกัน ความหมายของการมีชื่ออิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ก็เปลี่ยนไป เราไม่ได้กำลังเห็นนักวิชาการชาฟิอีย์คนหนึ่งที่แหล่งฮัมบะลีย์มาอ้างสิทธิ์ภายหลัง แต่กำลังเห็นนักวิชาการฮัมบะลีย์คนหนึ่งซึ่งงานและคำของเขาถูกอ่านข้ามมัสฮับ จนชื่อของเขามีเหตุให้ปรากฏในหนังสือของอีกสำนัก

กรณีนี้จึงเป็นคำเตือนที่มีประโยชน์มากเวลาใช้หนังสือฏ็อบะกอต การพบชื่อบอกได้ว่าผู้เขียนเลือกกล่าวถึงบุคคลนั้น แต่ยังไม่บอกเองเสมอไปว่าเขาถูกกล่าวถึงในฐานะอะไร บางคนอยู่ในเล่มเพราะเป็นคนของสำนัก บางคนเพราะมีความสัมพันธ์ทางวิชาการ และบางคนเพราะผู้เขียนต้องการป้องกันไม่ให้คนอ่านเข้าใจผิดเกี่ยวกับสังกัดของเขา

เพราะฉะนั้น เวลาพบชื่อใครสักคนในตำราชีวประวัติ คำถามที่ควรตามมาไม่ใช่เพียง “เขาอยู่ในหนังสือเล่มไหน” แต่ควรเป็น “ทำไมผู้เขียนจึงนำเขามาไว้ตรงนี้” ในกรณีของอิบนุ ฮุบัยเราะฮ์ คำตอบอยู่ในประโยคสั้นๆ ที่อิบนุลมุลักกินวางกำกับไว้ให้แล้วว่า เขาไม่ใช่ชาฟิอีย์ และนั่นก็เพียงพอที่จะเตือนเราว่า การอ้างหนังสือกับการอ่านหนังสือจริงๆ อาจห่างกันเพียงไม่กี่บรรทัด