เมื่อฏ็อบะกอตชาฟิอีย์บันทึกชื่อนักวิชาการฮะนะฟีย์ไว้เพื่อแก้ความเข้าใจผิด

เวลาเปิดหนังสือฏ็อบะกอตของสำนักใดสำนักหนึ่ง สิ่งที่เกิดขึ้นได้ง่ายที่สุดคือการอ่านชื่อหนังสือเหมือนเป็นป้ายกำกับทุกคนที่อยู่ข้างใน เห็นชื่อใครอยู่ในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ก็เผลอสรุปว่าเขาคงเป็นชาฟิอีย์ เห็นชื่ออยู่ในหนังสือฮะนะฟีย์ก็คิดว่าเรื่องคงจบเพียงเท่านั้น แต่หนังสือชีวประวัติไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเหมือนทะเบียนสมาชิก และบางครั้งตัวผู้เขียนก็รู้ดีว่าคนอ่านอาจเผลอสรุปแบบนี้

กรณีของอุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ อิบนุ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ อิบนุ มาซะฮ์ อัลบุคอรีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 536) ทำให้เห็นเรื่องนี้ชัดมาก ชีวประวัติของเขาถูกกล่าวถึงในวรรณกรรมฏ็อบะกอตชาฟิอีย์ ทั้งที่เมื่อย้อนกลับไปดูแหล่งชีวประวัติจากหลายสาย ภาพของเขากลับอยู่ในโลกวิชาการฮะนะฟีย์อย่างชัดเจน

แต่ส่วนที่น่าสนใจที่สุดไม่ใช่เพียงการพบว่า “คนนี้จริงๆ แล้วเป็นฮะนะฟีย์” เพราะในกรณีนี้ผู้เขียนชาฟิอีย์เองก็ไม่ได้เข้าใจผิด เขารู้ว่าบุคคลผู้นี้เป็นฮะนะฟีย์ และเหตุที่นำชื่อเข้ามาไว้ในหนังสือก็เพราะมีคนอื่นเคยเข้าใจผิดว่าเขาเป็นชาฟิอีย์มาก่อน ตรงนี้ทำให้เรื่องกลับด้านอย่างน่าสนใจ ชื่อของฮะนะฟีย์ไม่ได้หลุดเข้ามาอยู่ในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์โดยผิดพลาด แต่ถูกใส่ไว้เพื่อแก้ความผิดพลาดเสียเอง

เขาถูกบันทึกไว้ เพราะมีคนเคยเข้าใจผิด

ข้อความของอัซซุบกีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 771) ในฏ็อบะกอตของเขาถูกอัลลักนะวีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1304) เก็บถ่ายทอดไว้ใน “อัลฟะวาอิด อัลบะฮียะฮ์” หลังจากกล่าวถึงชีวประวัติของอิบนุ มาซะฮ์แล้ว อัลลักนะวีย์ถ่ายทอดประโยคสั้นๆ ที่อธิบายเหตุผลของการนำชื่อเขาเข้ามาไว้ตรงนี้อย่างตรงไปตรงมา

وقال هو حنفى وتوهم بعض الناس أنه شافعي فأوردته لذلك هاهنا

“บุคคลผู้นี้เป็นฮะนะฟีย์ แต่มีบางคนเข้าใจว่าเขาเป็นชาฟิอีย์ ข้าพเจ้าจึงนำชีวประวัติของเขามาไว้ตรงนี้ด้วยเหตุนี้” ^[1]

หากอ่านประโยคนี้ให้ช้า ความหมายของการมีชื่อเขาอยู่ในฏ็อบะกอตก็เปลี่ยนไปทันที อัซซุบกีย์ไม่ได้ยกชีวประวัตินี้ขึ้นมาเพราะต้องการรวมอิบนุ มาซะฮ์เข้าเป็นหนึ่งในนักวิชาการชาฟิอีย์ แต่เพราะมีความเข้าใจผิดดังกล่าวอยู่แล้ว และเขาต้องการให้คนอ่านรู้ว่าอย่าสรุปแบบนั้น

ตรงนี้เป็นกับดักที่เกิดขึ้นได้ง่ายมากกับหนังสือประเภทฏ็อบะกอต เพราะหากคนอ่านหยุดอยู่เพียงสารบัญหรือชื่อหัวข้อ เขาอาจทำความผิดพลาดแบบเดียวกับที่ตัวผู้เขียนกำลังพยายามแก้ เห็นชื่ออิบนุ มาซะฮ์อยู่ในหนังสือชาฟิอีย์ แล้วนำตำแหน่งที่ชื่อนั้นปรากฏไปใช้เป็นหลักฐานว่าเจ้าของชื่อเป็นชาฟิอีย์ ทั้งที่เหตุผลที่เขาอยู่ตรงนั้นก็คือเพื่อบอกว่าเขาไม่ได้เป็นชาฟิอีย์

นี่จึงเป็นรายละเอียดเล็กๆ ที่เปลี่ยนวิธีใช้หนังสือทั้งเล่มได้ การอ้างว่า “พบชีวประวัติของเขาในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์” บอกเราได้เพียงว่าผู้เขียนเลือกกล่าวถึงเขา แต่ยังไม่บอกว่าเขาถูกกล่าวถึงในฐานะอะไร ยิ่งในกรณีนี้ เราจำเป็นต้องอ่านต่ออีกเพียงประโยคเดียวจึงจะพบว่าตัวผู้เขียนวางคำเตือนไว้ให้แล้ว

เมื่อย้อนกลับไปดูชีวิตทางวิชาการ

เมื่อออกจากตำแหน่งที่ชื่อของเขาปรากฏอยู่ แล้วหันกลับไปดูชีวประวัติจากแหล่งอื่น ความเป็นฮะนะฟีย์ของอิบนุ มาซะฮ์ไม่ได้อยู่บนคำเรียกเพียงคำเดียว อัษษะฮะบีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 748) เปิดชีวประวัติของเขาใน “ซิยัร อะอ์ลาม อันนุบะลาอ์” ด้วยคำบรรยายที่ชัดมาก

شيخ الحنفية ، عالم المشرق أبو حفص ، عمر بن عبد العزيز بن عمر بن عبد العزيز بن مازة البخاري .

“ชัยค์แห่งบรรดาฮะนะฟีย์ ปราชญ์แห่งโลกตะวันออก อบู ฮัฟศ์ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ อิบนุ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ อิบนุ มาซะฮ์ อัลบุคอรีย์” ^[2]

อัษษะฮะบีย์ยังถ่ายทอดข้อมูลจากอัสสัมอานีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 562) ผู้ร่วมสมัยที่เคยพบอิบนุ มาซะฮ์ที่มัรว์และเข้าร่วมฟังการอภิปรายของเขา รายละเอียดนี้มีน้ำหนักมากกว่าเพียงป้ายสังกัด เพราะมันพาเราเข้าใกล้ชีวิตทางวิชาการจริงของบุคคลผู้นี้ เขาศึกษาฟิกฮ์กับบิดา มีชื่อเสียงด้านการอภิปราย มีผู้เรียนกับเขาจำนวนหนึ่ง และเสียชีวิตที่สะมัรก็อนด์ในเดือนเศาะฟัร ฮ.ศ. 536 ^[2]

แหล่งชีวประวัติมีความต่างเล็กน้อยเรื่องกุนยะฮ์ อัษษะฮะบีย์ใช้ “อบู ฮัฟศ์” ขณะที่แหล่งฮะนะฟีย์หลายเล่มใช้ “อบู มุฮัมมัด” ความต่างนี้ไม่จำเป็นต้องทำให้เราแยกเป็นสองคน เพราะชื่อนะสับ เครือข่ายการศึกษา สมญา ผลงาน และปีเสียชีวิตสอดคล้องกัน ประเด็นนี้กลับเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งว่า การอ่านชีวประวัติไม่ควรยึดรายละเอียดเพียงช่องเดียวแล้วตัดสินตัวบุคคลทั้งหมด ^[4]

เมื่อไปดู “อัลญะวาฮิร อัลมุฎียะฮ์” ภาพยิ่งต่อกันชัด เขาถูกบันทึกในฏ็อบะกอตฮะนะฟีย์ในฐานะผู้เป็นที่รู้จักด้วยสมญา الصدر الشهيد ศึกษากับบิดา และมีผลงานฟิกฮ์หลายชิ้น เช่น الفتاوى الصغرى และ الفتاوى الكبرى รวมถึงงานอธิบายตำราที่อยู่ในประเพณีฮะนะฟีย์ ข้อมูลชุดนี้ไม่ได้เพียงบอกว่าเขา “เป็นฮะนะฟีย์” แต่แสดงให้เห็นว่าเขาฝังตัวอยู่ในเครือข่ายวิชาการของสำนักอย่างเป็นรูปธรรม ^[3]

“ตาจญ์ อัตตะรอญิม” ยืนยันภาพเดียวกัน โดยกล่าวถึงการศึกษากับบิดา ผลงานของเขา การเกิดใน ฮ.ศ. 483 และการเสียชีวิตใน ฮ.ศ. 536 พร้อมบันทึกด้วยว่าผู้แต่ง “อัลฮิดายะฮ์” เป็นผู้รับวิชาจากเขา นี่ทำให้เราเห็นว่าการจัดเขาไว้ในประเพณีฮะนะฟีย์ไม่ได้เกิดจากนักเขียนรุ่นหลังติดป้ายให้ย้อนหลัง แต่สัมพันธ์กับสายการเรียนและงานฟิกฮ์ที่ถ่ายทอดต่อกันจริง ^[4]

เมื่อข้อมูลทั้งหมดกลับมาอยู่บนโต๊ะเดียวกัน เหตุผลที่อัซซุบกีย์ต้องเขียนกำกับว่า “เขาเป็นฮะนะฟีย์” จึงยิ่งเข้าใจง่ายขึ้น อิบนุ มาซะฮ์ไม่ใช่บุคคลชายขอบที่สังกัดมัสฮับไม่แน่นอน แหล่งหลายสายพาเราไปในทิศทางเดียวกันอย่างค่อนข้างชัด ปัญหาอยู่ที่ความเข้าใจของคนอ่านหรือผู้ถ่ายทอดบางส่วน ซึ่งเคยพาเขาไปอยู่ผิดสำนัก และอัซซุบกีย์เลือกเก็บชีวประวัติไว้เพื่อจัดการกับความเข้าใจนั้น

เรื่องนี้จึงสอนมากกว่าคำเตือนว่า “อย่าคิดว่าทุกคนในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์เป็นชาฟิอีย์” เพราะสิ่งที่ต้องระวังคือวิธีที่เราใช้ประเภทของหนังสือเป็นหลักฐานแทนเนื้อหาภายใน หนังสือหนึ่งเล่มอาจกล่าวถึงคนนอกสำนักด้วยเหตุผลหลายแบบ บางคนเข้ามาเพราะเป็นผู้ถ่ายทอด บางคนเพราะมีความสัมพันธ์ทางวิชาการ และบางคนก็เข้ามาเพราะผู้เขียนต้องการบอกผู้อ่านโดยตรงว่า คนผู้นี้ไม่ได้อยู่ในสำนักของเขา

จุดที่ย้อนแย้งที่สุดของกรณีนี้จึงอยู่ตรงนี้ หากเราเห็นชื่ออิบนุ มาซะฮ์ในฏ็อบะกอตชาฟิอีย์แล้วสรุปทันทีว่าเขาเป็นชาฟิอีย์ เรากำลังใช้ข้อความที่ถูกเขียนขึ้นเพื่อแก้ความเข้าใจผิดนั้นมาเป็นหลักฐานสร้างความเข้าใจผิดเดิมขึ้นมาอีกครั้ง

เพราะฉะนั้น เวลาพบชื่อใครสักคนในตำราชีวประวัติ คำถามที่ควรตามมาไม่ใช่เพียง “เขาอยู่ในหนังสือเล่มไหน” แต่ควรเป็น “ทำไมผู้เขียนจึงนำเขามาไว้ตรงนี้” บางครั้งคำตอบอยู่ห่างจากชื่อของเขาเพียงไม่กี่บรรทัด และนั่นอาจเป็นระยะห่างทั้งหมดระหว่างการอ้างหนังสือกับการอ่านหนังสือจริงๆ