เมื่อคำท้วงติงในตำราเองก็อาจพาไปผิดคน

ในหนังสือประเภทฏ็อบะกอตและตำราชีวประวัติ ความคลาดเคลื่อนไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะจากปีเสียชีวิตที่จดผิด ชื่อที่ตกหล่น หรือข้อความที่คัดลอกคลาดเคลื่อนเท่านั้น บางครั้งปัญหาเริ่มจากเรื่องเล็กกว่านั้นมาก คือคนสองคนมีชื่อคล้ายกันจนรายละเอียดจากชีวิตของคนหนึ่งค่อยๆ ถูกนำไปอธิบายอีกคนหนึ่งโดยไม่ทันสังเกต

กรณีของ “มุฮัมมัด อิบนุ นาศิร” เป็นตัวอย่างที่เห็นภาพได้ดี หากมองเพียงชื่อส่วนต้น เราแทบไม่มีเหตุให้สะดุดใจ แต่พอค่อยๆ ไล่ดูกุนยะฮ์ สายตระกูล เมืองที่สังกัด ปีเกิดและปีเสียชีวิต รวมถึงครูและศิษย์ เรื่องที่ดูเหมือนเป็นชีวประวัติของคนคนเดียวกลับค่อยๆ แยกออกเป็นสองชีวิตที่ต่างกัน

เรื่องเริ่มจากอัซซุบกีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 771) ซึ่งบันทึกชีวประวัติของอบู นัศร์ มุฮัมมัด อิบนุ นาศิร อัสสะร็อคสีย์ อัลอิยาฎีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 532) ไว้ใน “ฏ็อบะกอต อัชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ” โดยระบุว่าเขาเป็นนักฟิกฮ์และนักเทศน์ เกิดที่ซะร็อคส์ใน ฮ.ศ. 464 และเสียชีวิตที่เมืองเดียวกันในเดือนซุลฮิจญะฮ์ ฮ.ศ. 532 ^[1]

แต่ยังมีแหล่งที่อยู่ใกล้ตัวบุคคลมากกว่านั้น อัสสัมอานีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 562) บันทึกคนเดียวกันไว้ในงานชีวประวัติของเขา และไม่ได้เพียงเล่าประวัติที่รับต่อมาจากผู้อื่น เขาระบุด้วยว่าตนเคยรับฟังหะดีษจากบุคคลผู้นี้ที่ซะร็อคส์ โดยเขียนไว้สั้นๆ ว่า:

سمعت منه بسرخس

“ข้าพเจ้าเคยรับฟังหะดีษจากเขาที่ซะร็อคส์” ^[2]

อัสสัมอานีย์ยังระบุว่าเขาเกิดที่ซะร็อคส์ใน ฮ.ศ. 464 เสียชีวิตที่นั่นวันที่ 24 ซุลฮิจญะฮ์ ฮ.ศ. 532 และถูกฝังในมัดเราะซะฮ์ของตนเอง เมื่อรายละเอียดเหล่านี้มาจากผู้ที่เคยรับฟังหะดีษจากเขาโดยตรง และยังสอดคล้องกับบันทึกที่อัซซุบกีย์ใช้ในภายหลัง การระบุตัวอบู นัศร์ผู้นี้จึงค่อนข้างชัดเจน

ชื่อเหมือนกัน แต่เป็นคนละคน

หลายศตวรรษต่อมา เรื่องกลับซับซ้อนขึ้นเมื่ออิบนุลมิบร็อด (เสียชีวิต ฮ.ศ. 909) อ่านชีวประวัตินี้แล้วเขียนท้วงไว้ใน “มุอ์ญัม อัชชาฟิอียะฮ์” เขาสงสัยว่าบุคคลผู้นี้อาจเป็นอาจารย์ของอิบนุลเญาซีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 597) และหากเป็นคนเดียวกันจริง เขาก็เป็นฮัมบะลีย์ เพราะในช่วงแรกเคยอยู่ในชาฟิอีย์ก่อนย้ายไปมัสฮับของอะห์มัด

ข้อความที่เขาเขียนไว้มีดังนี้:

ذكره السبكي مختصرا ، قلت : لعل هذا شيخ ابن الجوزي، فإن كان فإنه حنبلي، إلا إنه كان في ابتداء أمره شافعيا ثم انتقل إلى مذهب أحمد، ورأيت السبكي يحوي في طبقاته الكل حوش العصا ليكثرهم فيذكر تارة أئمة كالبخاري ومسلم، وابن راهويه، وابن المديني، وتارة حنفية، وتارة مالكية، وتارة حنابلة، وذلك كله بمحض التعصب

“อัซซุบกีย์กล่าวถึงเขาไว้โดยย่อ ข้าพเจ้าขอกล่าวว่า: บางทีเขาอาจเป็นอาจารย์ของอิบนุลเญาซีย์ หากเป็นคนเดียวกัน เขาก็เป็นฮัมบะลีย์ เพียงแต่ในช่วงแรกเขาเป็นชาฟิอีย์ ก่อนจะย้ายไปสู่มัสฮับของอะห์มัด ข้าพเจ้าเห็นว่าอัซซุบกีย์รวบผู้คนสารพัดเข้ามาไว้ในฏ็อบะกอตของเขาเพื่อเพิ่มจำนวน บางครั้งก็กล่าวถึงบรรดาอิหม่าม เช่น อัลบุคอรีย์ มุสลิม อิบนุ รอฮะวัยฮ์ และอิบนุลมะดีนีย์ บางครั้งก็กล่าวถึงฮะนะฟีย์ มาลิกีย์ และหะนาบิละฮ์ ทั้งหมดนี้ล้วนเกิดจากความตะอัศศุบ” ^[3]

จุดสำคัญอยู่ที่ถ้อยคำของอิบนุลมิบร็อดเอง เขาใช้คำว่า “لعل” ซึ่งหมายถึงประมาณว่า “บางที” หรือ “อาจจะ” แล้วต่อด้วย “فإن كان” หรือ “หากเป็นเช่นนั้น” เขาจึงยังไม่ได้ยืนยันว่าบุคคลทั้งสองเป็นคนเดียวกัน แต่กำลังเสนอความเป็นไปได้ไว้ให้พิจารณา

ถ้าอ่านเพียงผ่านๆ ความสงสัยนี้ก็พอฟังขึ้น เพราะชื่อ “มุฮัมมัด อิบนุ นาศิร” ตรงกัน และทั้งสองคนอยู่ในช่วงเวลาใกล้กัน แต่ทันทีที่ย้อนกลับไปดูว่าอาจารย์ของอิบนุลเญาซีย์ที่ชื่อมุฮัมมัด อิบนุ นาศิรคือใคร เรากลับพบชีวประวัติอีกชุดหนึ่งที่ไม่เข้ากับข้อมูลของชายจากซะร็อคส์

อัษษะฮะบีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 748) บันทึกไว้ใน “ซิยัร อะอ์ลาม อันนุบะลาอ์” ว่าอิบนุ นาศิรผู้เป็นนักหะดีษสำคัญแห่งแบกแดดคือ มุฮัมมัด อิบนุ นาศิร อิบนุ มุฮัมมัด อิบนุ อะลี อิบนุ อุมัร อัสสะลามีย์ อัลบัฆดาดีย์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 550) เกิดใน ฮ.ศ. 467 และเป็นอาจารย์ของอิบนุลเญาซีย์โดยตรง ^[4]

ความสัมพันธ์นี้ไม่ต้องอาศัยการเดา เพราะอัษษะฮะบีย์ถ่ายทอดคำของอิบนุลเญาซีย์เองเกี่ยวกับอาจารย์ของเขา ก่อนจะมีประโยคสั้นๆ ที่ชัดมากว่า:

وعنه أخذت علم الحديث

“และข้าพเจ้าได้เรียนวิชาหะดีษจากเขา” ^[4]

พอมาถึงตรงนี้ ความต่างของบุคคลทั้งสองก็เห็นได้ชัดโดยแทบไม่ต้องทำตาราง คนแรกใช้กุนยะฮ์ “อบู นัศร์” เป็นอัสสะร็อคสีย์ อัลอิยาฎีย์ เกิด ฮ.ศ. 464 และเสียชีวิต ฮ.ศ. 532 ส่วนคนหลังมีกุนยะฮ์ต่างออกไป เป็นอัสสะลามีย์ชาวแบกแดด เกิด ฮ.ศ. 467 และเสียชีวิต ฮ.ศ. 550 แม้ชื่อ “มุฮัมมัด อิบนุ นาศิร” จะเหมือนกัน แต่สายตระกูล เมือง และช่วงชีวิตกลับเป็นคนละชุด

ยิ่งไปกว่านั้น เรื่องมัสฮับยังช่วยให้เห็นว่าการสับสนตัวบุคคลส่งผลต่อเนื้อหาอย่างไร อัษษะฮะบีย์บันทึกว่าอิบนุ นาศิรแห่งแบกแดดเคยเป็นชาฟิอีย์และอัชอะรีย์ ก่อนจะย้ายไปสู่มัสฮับอะห์มัดทั้งในอุศูลและฟุรูอ์ และคงอยู่ในมัสฮับนั้นจนเสียชีวิต ^[4]

ตรงนี้จึงเป็นจุดที่ความสับสนเรื่องชื่อเริ่มมีผลต่อเนื้อหา เพราะประโยคที่ว่า “เดิมเป็นชาฟิอีย์แล้วเปลี่ยนเป็นฮัมบะลีย์” มีหลักฐานรองรับสำหรับมุฮัมมัด อิบนุ นาศิรแห่งแบกแดด แต่ยังไม่มีเหตุผลพอที่จะย้ายประวัตินี้ไปใส่ให้กับอบู นัศร์ อัสสะร็อคสีย์ เพียงเพราะชื่อส่วนต้นของทั้งสองเหมือนกัน

ระหว่างตามเรื่องนี้ยังเจอเกร็ดเล็กๆ อีกอย่างที่เข้ากับปกิณกะตำราพอดี ในงานฏ็อบะกอตของอิบนุลมุลักกิน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 804) มีชีวประวัติของอบู นัศร์ อัสสะร็อคสีย์เช่นกัน แต่ในข้อความดิจิทัลที่ตรวจพบ ปีเสียชีวิตกลับเป็น ฮ.ศ. 542 แทน ฮ.ศ. 532 ^[5]

ตัวเลขที่ต่างกัน 10 ปีไม่ได้แปลว่าอิบนุลมุลักกินเขียนผิดแน่นอน เพราะความคลาดเคลื่อนอาจเกิดได้ตั้งแต่การคัดลอกต้นฉบับ การชำระ การพิมพ์ ไปจนถึงการทำข้อความดิจิทัล แต่เมื่ออัสสัมอานีย์ซึ่งอยู่ใกล้ตัวบุคคลกว่าให้ ฮ.ศ. 532 และอัซซุบกีย์ก็ให้ตัวเลขเดียวกัน ปี 542 ในแหล่งรุ่นหลังจึงเป็นจุดที่ควรตรวจต่อ มากกว่าจะนำไปใช้แก้ข้อมูลของแหล่งที่มีน้ำหนักมากกว่า

คำท้วงติงเองก็ต้องถูกตรวจสอบ

เรื่องนี้จึงไม่ได้จบง่ายๆ ที่การบอกว่าใครผิดใครถูก สิ่งที่น่าสนใจกว่าคืออิบนุลมิบร็อดเองเขียนอย่างระมัดระวัง เขาไม่ได้ซ่อนความไม่แน่ใจ แต่ทิ้งคำว่า “บางที” และ “หากเป็นเช่นนั้น” ไว้ให้เราเห็นตั้งแต่ต้น ปัญหาจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อผู้อ่านรุ่นหลังตัดความลังเลเหล่านี้ออก แล้วเล่าข้อสันนิษฐานต่อราวกับเป็นข้อเท็จจริงที่ยืนยันแล้ว

ส่วนคำวิจารณ์ช่วงท้ายที่อิบนุลมิบร็อดกล่าวว่าอัซซุบกีย์รวบคนต่างมัสฮับเข้าไว้ในฏ็อบะกอตเพราะความตะอัศศุบ ก็ต้องแยกให้ออกเช่นกัน เราพูดได้แน่นอนว่าอิบนุลมิบร็อดวิจารณ์เขาเช่นนั้น เพราะข้อความอยู่ตรงหน้าเรา แต่จะสรุปต่อว่าอัซซุบกีย์ทำเช่นนั้นด้วยแรงจูงใจแบบนั้นจริงหรือไม่ เป็นอีกเรื่องหนึ่ง และต้องตรวจจากหลักฐานที่กว้างกว่ากรณีของมุฮัมมัด อิบนุ นาศิรเพียงคนเดียว

นี่คือทั้งเสน่ห์และความยากของหนังสือประเภทฏ็อบะกอต หนังสือเหล่านี้ไม่ใช่เพียงรายชื่อคน แต่เป็นชั้นของข้อมูลที่ถูกส่งต่อมาจากผู้เขียนหลายยุค หลายเมือง และหลายเครือข่าย บางข้อความมาจากคนที่เคยพบหรือรับฟังจากตัวบุคคล บางข้อความคัดจากหนังสือรุ่นก่อน บางแห่งเป็นคำวิจารณ์ และบางแห่งเป็นเพียงข้อสันนิษฐาน ทุกอย่างจึงอาจอยู่บนหน้ากระดาษเดียวกัน แต่ไม่ได้มีน้ำหนักเท่ากัน

เวลาชื่อซ้ำกัน สิ่งที่ช่วยแยกคนจึงมักอยู่ในรายละเอียดเล็กๆ กุนยะฮ์อาจต่างกัน สายตระกูลอาจพาไปคนละบ้าน นิซบะฮ์อาจชี้ไปคนละเมือง ปีเกิดและปีเสียชีวิตอาจห่างกันจนเห็นภาพ ส่วนครูและศิษย์มักช่วยยืนยันได้ดีว่าเรากำลังตามคนถูกหรือไม่

เมื่อนำทั้งหมดกลับมาวางด้วยกัน คนที่อัซซุบกีย์กล่าวถึงคืออบู นัศร์ มุฮัมมัด อิบนุ นาศิร อัสสะร็อคสีย์ อัลอิยาฎีย์ ผู้เสียชีวิต ฮ.ศ. 532 ซึ่งอัสสัมอานีย์เคยรับฟังหะดีษจากเขาที่ซะร็อคส์ ส่วนอาจารย์ของอิบนุลเญาซีย์คือมุฮัมมัด อิบนุ นาศิร อัสสะลามีย์ อัลบัฆดาดีย์ ผู้เสียชีวิต ฮ.ศ. 550 และมีชีวประวัติของตนเองอยู่ในเครือข่ายนักหะดีษแห่งแบกแดด

เมื่อดูจากหลักฐานที่มีอยู่ตอนนี้ เราจึงยังไม่ควรรวมบุคคลทั้งสองเป็นคนเดียวกัน และไม่ควรนำประวัติการเปลี่ยนมัสฮับของคนหลังไปใส่ให้คนแรก ข้อสันนิษฐานของอิบนุลมิบร็อดยังคงมีคุณค่า เพราะทำให้เห็นว่าปัญหาชื่อซ้ำสร้างความสับสนได้แม้กับนักวิชาการรุ่นก่อน เพียงแต่ข้อสันนิษฐานนั้นก็ควรอยู่ในสถานะของข้อสันนิษฐาน จนกว่าจะมีหลักฐานมากพอให้ขยับไปไกลกว่านั้น

และตรงนี้เองที่ทำให้กรณีเล็กๆ นี้เหมาะกับปกิณกะตำราเป็นพิเศษ เพราะข้อความที่เขียนขึ้นเพื่อแก้ความผิดพลาดไม่ได้หมายความว่าตัวมันเองจะพ้นจากการตรวจสอบ หนังสือเล่มหนึ่งอาจท้วงอีกเล่มหนึ่งได้ แต่คำท้วงนั้นก็ยังต้องถูกวางกลับลงบนโต๊ะเดียวกับหลักฐานอื่นๆ แล้วตรวจดูอีกครั้งว่าชื่อ เมือง ปีชีวิต และเครือข่ายครูศิษย์เดินไปในทิศทางเดียวกันจริงหรือไม่

บางครั้งความคลาดเคลื่อนในโลกของตำราไม่ได้ซ่อนอยู่ในประเด็นใหญ่โต แต่อยู่เพียงตรงชื่อสองชื่อที่คล้ายกันมากเกินไป จนทำให้รายละเอียดของคนหนึ่งค่อยๆ ไหลไปสู่อีกคนโดยไม่มีใครตั้งใจ และนั่นก็เพียงพอแล้วที่จะทำให้เรื่องราวทั้งชีวิตเปลี่ยนไป