คู่มือเลือกซื้อหนังสืออิสลาม — ฉบับปี ๒๕๖๒ (2019)

﴿﷽﴾

رَبِ زِّدْنَا عِلْماً ، وَارْزُقْناَ فَهْماً

“โอ้พระผู้อภิบาลของข้าพระองค์ ขอทรงเพิ่มพูนความรู้แก่ข้าพระองค์ และขอทรงประทานความเข้าใจแก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด”

اَلْحَمْدُ للهِ القَائِلِ في كتابه المبينِ : ﴿ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴾ ، والصلاة والسلام على نبيه الأمينِ ، الرحمةِ المهداةِ للعالمين ، القائل : « مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ » ، وعلى آله وصحبه أجمعين.

มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ ผู้ตรัสไว้ในคัมภีร์อันชัดแจ้งของพระองค์ว่า {จงถามบรรดาผู้รู้เถิด หากพวกเจ้าไม่รู้} ขอความจำเริญและความศานติจงมีแด่นบีผู้ซื่อสัตย์ของพระองค์ ผู้เป็นความเมตตาที่ถูกประทานแก่สากลโลก ผู้กล่าวว่า “ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ความดีแก่เขา พระองค์จะทรงให้เขาเข้าใจลึกซึ้งในศาสนา” และขอความจำเริญจงมีแด่วงศ์วานและบรรดาเศาะฮาบะฮ์ของท่านทั้งมวล

อัลหัมดุลิลละฮ์ คู่มือเล่มนี้รวบรวมรายชื่อหนังสือที่เป็นประโยชน์สำหรับผู้ที่ต้องการเลือกซื้อตำรา ผู้อ่าน ผู้เผยแพร่ความรู้ และผู้ที่นำความรู้ไปปฏิบัติและถ่ายทอดสืบต่อกัน หนังสือทุกเล่มที่ปรากฏในคู่มือนี้ ผู้เขียนได้คัดสรรจากสำนักพิมพ์ที่มีมาตรฐานดี บางเล่มอาจไม่ใช่ฉบับที่ดีที่สุด แต่ก็อยู่ในเกณฑ์ที่เชื่อถือได้ และมีผู้ชำระ ( محقق ) ที่รับผิดชอบต่อการตรวจชำระตัวบท จุดประสงค์หนึ่งของการรวบรวมนี้ คือช่วยให้ผู้ซื้อไม่ต้องลังเลหรือใช้เวลาครุ่นคิดนานเกินไปในช่วงเลือกซื้อหนังสือ จนเสียเวลาของตนเองและของเพื่อนร่วมทาง

คู่มือเล่มนี้มีประโยชน์อย่างยิ่งในช่วงมหกรรมหนังสือของโลกอาหรับ ซึ่งจัดขึ้นตามประเทศต่างๆ แทบทุกเดือน สิ่งที่จะกล่าวต่อไปนี้คือความรู้พื้นฐานที่นักศึกษาควรทราบก่อนตัดสินใจเลือกซื้อหนังสือ

ข้อควรรู้ ๑ · คู่มือนี้เป็นทางเลือก ไม่ใช่ข้อบังคับ

คู่มือเล่มนี้ไม่ได้บังคับให้ต้องซื้อตามรายการที่รวบรวมไว้อย่างเคร่งครัด ผู้อ่านสามารถเลือกซื้อหนังสือเล่มอื่นนอกเหนือจากรายการได้ตามต้องการ คู่มือนี้เป็นเพียงทางเลือกหนึ่งที่ช่วยให้การเฟ้นหาหนังสือที่ต้องการทำได้ง่ายขึ้นเท่านั้น

สิ่งแรกที่ผู้ซื้อควรทำ คือตรวจสอบให้แน่ใจว่าหนังสือเล่มนั้นตรงกับที่ต้องการจริงหรือไม่ และควรจัดทำรายการหนังสือที่ต้องการไว้ล่วงหน้า เพราะหากมาเริ่มคิดในขณะเลือกซื้อ ก็จะเสียเวลาไปกับการนึกชื่อหนังสืออยู่หลายนาที การจดรายชื่อที่ต้องการไว้ก่อนจึงเป็นทางเลือกที่ดีทางหนึ่ง

ข้อควรรู้ ๒ · ตรวจผู้ชำระ อย่าตัดสินที่รูปเล่ม

อีกสิ่งหนึ่งที่สำคัญก่อนซื้อหนังสือ คือการตรวจสอบว่าผู้ชำระ ( محقق ) ของหนังสือเล่มนั้นมีความชำนาญ ความเชี่ยวชาญ และความรอบคอบเพียงใด หนังสือปกสวยจากบางสำนักพิมพ์แม้จะดูดีมีระดับ แต่หากผู้ชำระทำงานอย่างไม่รัดกุม หรือมีการตัดทอนเนื้อหา ( มีหนังสือหลายชุดที่ถูกตัดเนื้อหาบางส่วนออกไป ) หนังสือเล่มนั้นก็ย่อมมีความน่าเชื่อถือน้อยลงเมื่อนำไปใช้อ้างอิง

ชัยค์อะห์มัด อัลก็อลลาช เราะฮิมะฮุลลอฮ์ กล่าวว่า:

اتَّهِموا الْمَطْبَعَةَ لِتَفْهَمُوا

“อย่าเพิ่งวางใจโรงพิมพ์ เพื่อจะเข้าใจหนังสือได้อย่างถูกต้อง”

หมายความว่า อย่าตัดสินหนังสือศาสนาจากรูปเล่มที่สวยงามและการพิมพ์ที่ดูดีมีระดับ ตัวอย่างเช่นงานพิมพ์ของสำนักพิมพ์ดารุลกุตุบ อัลอิลมียะฮ์ ที่รูปเล่มสวยงาม แต่ภายในมีการชำระที่ไม่รัดกุมและขาดความรอบคอบอยู่มาก ในหลายเล่มยังมีการปรับแก้ถ้อยคำและเสริมเติมลงในตำราของปราชญ์ยุคก่อน และบางครั้งก็นำฉบับที่ผู้อื่นชำระไว้แล้วไปพิมพ์ซ้ำโดยไม่ระบุที่มา นักวิชาการในปัจจุบันหลายท่านจึงตักเตือนนักศึกษาว่าไม่แนะนำให้ซื้อหนังสือจากสำนักพิมพ์นี้ ซึ่งเป็นที่รับรู้กันในหมู่ผู้ทำงานด้านการชำระตำราศาสนา

กระทั่งมีคำบอกเล่าจากลูกศิษย์ของชัยค์นูรุดดีน อิตร์ นักวิชาการจากเมืองชาม ว่า:

كان الدكتـور نــور الـدين عتر – حفــظــه الله - ينصحنا أن لا نــــشـتري أي كـــــتـــــاب من تلك الدار ، ويقول : هذه ليست دار الكتب العلمية ، بل دار الكتب الحرامية.

“ปรากฏว่าชัยค์นูรุดดีน อิตร์ หะฟิเซาะฮุลลอฮ์ ตักเตือนพวกเรา ( บรรดาศิษย์ ) ว่าอย่าซื้อหนังสือใดก็ตามจากสำนักพิมพ์ดังกล่าว และท่านยังกล่าวย้ำว่า นี่ไม่ใช่ดารุลกุตุบ อัลอิลมียะฮ์ แต่คือดารุลกุตุบ อัลหะรอมียะฮ์”

นี่คือตัวอย่างของสำนักพิมพ์ที่มีมาตรฐานการชำระค่อนข้างต่ำ ( สำนักพิมพ์ที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน ได้แก่ ดารุลหะดีษของอียิปต์ และมักตะบะฮ์ อัตเตาฟีกียะฮ์ ) อย่างไรก็ตาม หนังสือที่ออกมาดีก็ไม่ได้ถูกต้องสมบูรณ์เสมอไป หนังสือที่ดีอย่างแท้จริง คือหนังสือที่ผ่านการเรียนกับครูอาจารย์ การทบทวน และการค้นคว้าอย่างเชี่ยวชาญด้วยตนเอง เพื่อความเข้าใจที่ถูกต้อง

ข้อควรรู้ ๓ · เลือกสำนักพิมพ์ที่น่าเชื่อถือ

หากต้องการซื้อตำราของบรรดาปราชญ์ยุคก่อน ก็ควรหาซื้อจากสำนักพิมพ์ที่มีความน่าเชื่อถือสูงและได้รับการยอมรับโดยทั่วไป หากมีคำถามว่าจะรู้ได้อย่างไรว่าหนังสือเล่มใดดี สำนักพิมพ์ใดดี คำตอบก็คือ นี่เองเป็นเหตุให้คู่มือเล่มนี้ถูกจัดทำขึ้น โดยรวบรวมหนังสือที่พิมพ์ออกมาจากหลายแหล่ง และแนะนำสำนักพิมพ์ที่ดีซึ่งได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง แม้จะรวบรวมหนังสือได้ไม่ครบทั้งหมด แต่หนังสือทุกเล่มที่ระบุไว้ในนี้ก็เพียงพอแล้วสำหรับนักศึกษาที่แสวงหาความรู้ในสาขาที่ตนถนัดและสนใจ และต้องการค้นคว้าเพิ่มเติม

ข้อควรรู้ ๔ · ความหมายของคำว่า محقق

ในช่องคำว่า ( محقق ) บางครั้งอาจไม่ได้หมายถึง “ผู้ชำระ” เพียงอย่างเดียว แต่อาจหมายถึงงานอื่นที่ใช้กันในแวดวงของนักชำระ ( محققون ) ด้วย เช่นคำว่า تخريج ( การระบุแหล่งที่มาของหะดีษจากบรรดาตำราหะดีษต่างๆ ) หรือหากเป็นหนังสือสมัยใหม่ ก็อาจมีคำว่า تقديم หรือ تقريظ ที่หมายถึง “คำนำ” หรือ “คำนิยม”

ข้อควรรู้ ๕ · หมวดอรรถาธิบายหะดีษ ( شروح الحديث )

๕.๑ ข้อควรรู้เกี่ยวกับหนังสือบางชุดในหมวด قسم كتب شروح الحديث คือบรรดาหนังสือที่อธิบายหะดีษ

๑ ) หนังสือ عون المعبود ที่อธิบายสุนันของอบู ดาวูด เขียนโดยมุฮัมมัด อัชรอฟ อาบาดีย์ และหนังสือ تحفة الأحوذي ที่อธิบายหะดีษของอิหม่ามอัตติรมิษีย์ เขียนโดยมุฮัมมัด อับดุรเราะฮ์มาน อัลมุบารอกฟูรีย์ ผู้เขียนหนังสือทั้งสองชุดนี้มีอะกีดะฮ์ไปในแนวทางของกลุ่มวะฮาบีย์ แต่ในเรื่องฟิกฮ์จะหนักไปในทางมัสฮับของอิหม่ามอัชชาฟิอีย์ ทั้งสองท่านมาจากชมพูทวีป หนังสือทั้งสองชุด โดยเฉพาะในเรื่องฟิกฮ์ มีรายละเอียดค่อนข้างดี ผู้เขียนจะกล่าวถึงทุกมัสฮับพร้อมหลักฐาน แล้วให้น้ำหนักต่อทัศนะนั้นๆ

จุดเด่นของ عون المعبود คือ ให้น้ำหนักในประเด็นต่างๆ ไปทางมัสฮับของอิหม่ามอัชชาฟิอีย์ และตอบโต้ข้อขัดแย้งกับมัสฮับหะนะฟีย์เป็นหลัก ส่วนจุดด้อยคือ ไม่ค่อยกล่าวถึงเรื่องของสายรายงาน

( ข้อควรจำ ) หากต้องการรายละเอียดของ عون المعبود เพิ่มขึ้น ขอแนะนำฉบับของสำนักพิมพ์ที่มีหาชิยะฮ์ของอิบนุ ก็อยยิม อัลเญาซียะฮ์ ซึ่งจะมีรายละเอียดเพิ่มเติมในเรื่องฟิกฮ์ และฉบับที่ดีที่สุดคือฉบับของสำนักพิมพ์ดาร อัลอะกีดะฮ์ ชำระโดยชัยค์อะห์มัด มุฮัมมัด ชากิร ร้านดังกล่าวเปิดบริการอยู่หลังมัสยิดอัลอัซฮัร อัชชะรีฟ

ข้อควรระวังของฉบับนี้คือ มีเนื้อหาตกหล่นไปทั้งหน้า ( ไม่ใช่ตกเฉพาะตัวอักษร ) จำนวนมากในเล่มที่ 7 เริ่มจากหน้า 290 เป็นต้นไป หรือเริ่มจากหะดีษที่ 4913 เป็นต้นไป ฉบับของสำนักพิมพ์นี้ตีพิมพ์เป็นครั้งแรกตั้งแต่ปี ค.ศ. 2013 และยังไม่มีการพิมพ์ครั้งใหม่ออกมา จึงขอกล่าวไว้ก่อนว่า “การลงทุนมีความเสี่ยง ผู้ลงทุนโปรดศึกษาข้อมูลก่อนตัดสินใจ”

จุดเด่นของ تحفة الأحوذي คือ การชี้แจงหลักการอิสติมบาฏ การคัดกรองหุก่ม และการแจกแจงทุกมัสฮับ พร้อมตอบโต้ข้อขัดแย้งกับมัสฮับหะนะฟีย์เป็นส่วนใหญ่ อีกทั้งยังมีการวิจารณ์สายรายงานในสุนันของอัตติรมิษีย์ และตามด้วยการวิจารณ์นักรายงานทุกสาย โดยส่วนมากนำมาจากตำรา لسان الميزان ของอิหม่ามอิบนุ ฮะญัร อัลอัสเกาะลานีย์ ส่วนจุดด้อยคือ ผู้เขียนมีอะกีดะฮ์ไปในแนวทางของกลุ่มวะฮาบีย์ และมักให้น้ำหนักในประเด็นต่างๆ ที่กลุ่มวะฮาบีย์ยึดถือ เช่น การละหมาดตะรอวีห์แปดร็อกอัต เป็นต้น

๒ ) หนังสือ بذل المجهود في حل أبي داود เขียนโดยเมาลานาเคาะลีล อะห์มัด อัสสะฮารันฟูรีย์ ครูของชัยคุลหะดีษมุฮัมมัด ซะการียา อัลกานดะฮ์ลาวีย์ เจ้าของหนังสือ فضائل الأعمال หรือ “หนังสือเล่มเขียว” ที่บ้านเราเรียกกัน เมาลานาเคาะลีล อะห์มัด เริ่มเขียนเล่มนี้อย่างประณีตและใส่ใจรายละเอียด โดยเริ่มตั้งแต่ครั้งที่ท่านยังศึกษาอยู่ จนกระทั่งได้เป็นผู้สอน รายละเอียดในตำราเล่มนี้มาจากบันทึกการสอนอบู ดาวูดของท่านเอง ซึ่งท่านให้ศิษย์รักคือเมาลานาซะการียาเป็นผู้จดบันทึกแล้วนำมาเรียบเรียงลงในตำราเรื่อยมา จนกระทั่งท่านไปสอนที่มะดีนะฮ์และเสียชีวิตที่นั่น แท้จริงแล้วเล่มนี้ยังเขียนไม่เสร็จสมบูรณ์เพราะท่านเสียชีวิตเสียก่อน เมาลานาซะการียาจึงนำสิ่งที่บันทึกไว้มาเขียนต่อจนจบ พร้อมเพิ่มเติมจากท่านเอง แต่ยกเครดิตทั้งหมดให้แก่ครู ผู้เขียนหนังสือชุดนี้มีอะกีดะฮ์ตามแนวทางอัลอะชาอิเราะฮ์และอัลมาตุรีดียะฮ์

จุดเด่นคือ ท่านจะอธิบายจุดประสงค์และความหมายของหะดีษที่อิหม่ามอบู ดาวูดต้องการชี้แจงในรายงานต่างๆ ทั้งหมด จุดเด่นของสุนันอบู ดาวูดคือ ในหะดีษหนึ่งๆ ท่านจะนำสายรายงานมาหลายสายหลายทาง ซึ่งส่วนใหญ่มีข้อขัดแย้งกันในการรับรายงาน และอบู ดาวูดต้องการแยกแยะสายรายงานที่ผิดพลาด ( وهم ) ออกจากสายที่ถูกต้อง หนังสือชุดนี้ชี้แจงจุดนี้ได้ชัดเจนที่สุด เพราะสิ่งที่ยากที่สุดในหะดีษที่อบู ดาวูดบันทึกไว้คือเรื่องของสายรายงาน ท่านพยายามยกสายรายงานมาให้มาก และแจกแจงว่าสายใดมาจากผู้ใด แต่ละสายมีสำนวนต่างกันอย่างไร และสายใดมีความผิดพลาด เช่น รายงานของอิหม่ามอัซซุฮ์รีย์ ท่านจะรายงานจากศิษย์ของอัซซุฮ์รีย์ทั้งหมด ศิษย์บางคนเป็นอิหม่ามและฮาฟิซ เช่น อิบนุ อุยัยนะฮ์ อิหม่ามมาลิก ฯลฯ ขณะที่ศิษย์บางคนความจำไม่ดีและมักรายงานพลาด อบู ดาวูดพยายามชี้ให้เห็นความต่างระหว่างศิษย์ของอัซซุฮ์รีย์ที่เชื่อถือได้และที่มีปัญหา แต่ท่านไม่ได้ระบุว่าสายใดใช้ได้หรือใช้ไม่ได้ จุดประสงค์ของท่านคือ รายงานหะดีษทั้งหมดที่บรรดานักนิติศาสตร์นำไปใช้เป็นหลักฐานในมัสฮับของตน ซึ่งแต่ละหะดีษย่อมมีทั้งส่วนดีและส่วนบกพร่อง ท่านจะรายงานไว้ทั้งหมด เว้นแต่หะดีษที่นักรายงานถูกบรรดาปราชญ์หลายท่านลงมติว่า “เฎาะอีฟ” ท่านจึงจะไม่นำมา

ในเรื่องฟิกฮ์ก็เช่นกัน ท่านเคาะลีล อะห์มัด จะแจกแจงการอิสติมบาฏของทุกมัสฮับอย่างละเอียดพร้อมหลักฐาน แต่จะเน้นหลักฐานของมัสฮับอบู ฮะนีฟะฮ์ ซึ่งถูกให้น้ำหนักตลอด ส่วนมัสฮับอัชชาฟิอียะฮ์ก็ถูกตอบโต้ในประเด็นต่างๆ ตลอดเช่นกัน

๓ ) ผู้เขียนได้รวมหนังสือของมัสฮับอัลหะนะฟียะฮ์ไว้ด้วย นั่นคือ مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح ของอิหม่ามมุลลา อะลี อัลกอรี อัลหะนะฟีย์ ซึ่งอธิบาย مشكاة المصابيح ของท่านเคาะฏีบ อัตตับรีซีย์ อันเป็นหนังสือที่อธิบายและตัครีจหะดีษจาก مصابيح السنة ของอิหม่ามอัลบะเฆาะวีย์อีกทอดหนึ่ง หนังสือชุดนี้ของมุลลา อะลี จะเน้นที่ตัวบทและจุดประสงค์ด้านหะดีษ ยกเรื่องฟิกฮ์มาไม่มากนัก แต่ก็ให้น้ำหนักไปทางมัสฮับอบู ฮะนีฟะฮ์เช่นเคย ส่วนหนังสือสองชุดที่เน้นหนักในมัสฮับอัชชาฟิอีย์ คือ مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح ของอิหม่ามอุบัยดิลลาฮ์ อัลมุบารอกฟูรีย์ และ الكاشف عن حقائق السنن ของอิหม่ามชะร็อฟุดดีน อัฏฏีบีย์ อัชชาฟิอีย์

หนังสือของท่านอุบัยดิลลาฮ์นั้นมาในแนวทางเดียวกับเจ้าของ تحفة الأحوذي ที่กล่าวมาก่อนหน้านี้ ซึ่งใช้ดูในเรื่องฟิกฮ์ได้ ส่วนของท่านชะร็อฟุดดีนจะเน้นไปที่ข้อขัดแย้งในด้านจุดประสงค์และความหมายของหะดีษ ซึ่งมีรายละเอียดด้านนี้มากกว่าหนังสือของท่านอะลี อัลกอรี

ข้อควรรู้ ๖ · หนังสือหายากและการเลือกซื้อ

หนังสือที่ระบุไว้ในคู่มือเล่มนี้ บางเล่มไม่ได้กล่าวถึงสำนักพิมพ์ เพราะบางเล่มไม่มีระบุไว้ บางเล่มระบุไว้แต่ไม่ชัดเจน และบางเล่มก็ไม่มีขายตามร้านทั่วไป หรืออาจไม่มีการพิมพ์ออกมาแล้ว จึงต้องใช้ความพยายามในการหามากกว่าหนังสือทั่วไป บางครั้งหนังสือเหล่านี้อาจไปอยู่ในกองหนังสือมือสองตามงานมหกรรมหนังสือ อย่างไรก็ตาม ด้วยเทคโนโลยีในปัจจุบัน หนังสือที่หายากมากตามร้านก็มักมีผู้เผยแพร่เป็นไฟล์ PDF ให้ดาวน์โหลดทางโซเชียลมีเดีย เช่น Facebook ส่วนในแถบประเทศอาหรับนิยมใช้ WhatsApp และ Telegram ในการเผยแพร่ไฟล์ให้อ่านออนไลน์ กระนั้น หากมีความสามารถที่จะซื้อเป็นเล่มได้ ก็สมควรซื้อเป็นเล่มมากกว่าอ่านเป็นไฟล์ เพราะการอ่านจากเล่มมักจบเร็วกว่า

หนังสือบางเล่มแม้จะมีราคาค่อนข้างแพง หากไม่รีบคว้าไว้ แล้วต่อมาไม่มีการพิมพ์ขึ้นใหม่อีก ก็อย่าได้เสียใจในภายหลัง

ข้อควรรู้ ๗ · วิชาหะดีษสองด้าน: ดิรอยะฮ์และริวายะฮ์

วิชาหะดีษแบ่งออกเป็นสองประเภท คือ วิชาหะดีษด้านอัดดิรอยะฮ์ และด้านอัรริวายะฮ์

วิชาหะดีษด้านดิรอยะฮ์ หมายถึง วิชาที่ว่าด้วยเรื่องต่างๆ ที่เกี่ยวกับคุณลักษณะของผู้รายงานหะดีษว่ามีคุณธรรมหรือเป็นผู้โกหก การแจกแจงเงื่อนไขในการรับหะดีษว่าผู้รายงานได้ฟังมาจริงหรือไม่ หรือเพียงได้รับอนุญาตให้รายงานต่อ ตลอดจนข้อตัดสินว่าหะดีษนั้นอยู่ในประเภทใด สายรายงานติดต่อกันหรือขาดตอน เป็นศอเฮี้ยะฮ์ หรือหะสัน เฎาะอีฟ หรือเมาฎูอ์ และหะดีษนั้นถูกยอมรับหรือไม่ ทำให้รู้สถานะของสายรายงานและตัวบทของหะดีษได้

ส่วนวิชาหะดีษด้านริวายะฮ์ หรือที่เรียกอีกอย่างว่า “วิชามุศเฏาะลัห์หะดีษ” ในทางภาษาหมายถึง การรับรายงานมาและถ่ายทอดต่อไปยังอีกผู้หนึ่ง ในทางวิชาการหมายถึง วิชาที่ว่าด้วยการรู้จักสายรายงานที่แท้จริง เงื่อนไขในการรับหะดีษ การรู้ว่าหะดีษนี้มีการรับรายงานสืบต่อกันมาหรือขาดตอน และการรู้ถึงระดับขั้นของหะดีษนั้น

ข้อควรรู้ ๘ · วิชาอัลญัรห์ วัตตะอ์ดีล

วิชาอัลญัรห์ วัตตะอ์ดีล: คำว่า อัลญัรห์ ในทางภาษาเป็นอิสม์ มัศดัร ( คำนามเดิม ) มีความหมายว่า แผลที่มีเลือดไหล หรือสิ่งที่ทำให้คุณธรรมของบุคคลลดลง ในการนำไปใช้ อัลญัรห์ หมายถึง การพิจารณาคุณลักษณะของนักรายงานหะดีษที่ลดทอนคุณธรรมและทำลายความจำของเขา จนเป็นเหตุให้การรายงานของเขาไม่ถูกยอมรับ หรือลดความน่าเชื่อถือ กระทั่งถูกปฏิเสธไปในที่สุด ส่วน อัลอัดล์ ในทางภาษาหมายถึงสิ่งที่ตรงข้ามกับการอธรรม และผู้ที่อาดิล ( ผู้ยุติธรรม ) คือผู้ที่การเป็นพยานของเขาถูกยอมรับ ส่วนคำว่า อัตตะอ์ดีล หมายถึงการชำระให้บริสุทธิ์ ในการนำไปใช้ หมายถึงผู้ที่ไม่มีสิ่งก่อความเสียหายแก่ศาสนาและบุคลิกภาพของเขา การรายงานและการเป็นพยานของเขาจึงถูกยอมรับ เมื่อครบเงื่อนไขการรายงานหะดีษ อันได้แก่ ความเป็นอิสลาม การบรรลุศาสนภาวะ การมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์และความจำดี และการไม่ทำบาป เป็นต้น ด้วยพื้นฐานความเข้าใจนี้ วิชาอัลญัรห์ วัตตะอ์ดีล จึงหมายถึงวิชาที่ว่าด้วยความบกพร่องและความเที่ยงธรรมของนักรายงานหะดีษ โดยใช้ถ้อยคำเฉพาะต่างๆ ในการเรียกขาน เพื่อการยอมรับหรือปฏิเสธรายงานของพวกเขา ข้อมูลเพิ่มเติมสามารถค้นได้ในหมวด قسم علم الرجال

ข้อควรรู้ ๙ · ว่าด้วยการตัครีจของชัยค์อัลอัลบานีย์

ไม่ควรซื้อหนังสือที่มีการตัครีจหะดีษของชัยค์อัลอัลบานีย์ ไม่ว่าจะเป็นหนังสือด้านใดก็ตาม หากยังไม่มีความสันทัด เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น คำตอบคือ ชัยค์อัลอัลบานีย์มีข้อผิดพลาดอยู่ไม่น้อยในการตรวจชำระหะดีษ อาจมีผู้ตั้งคำถามว่า อุลามาอ์ในสมัยก่อนก็มีความผิดพลาดกันทั้งนั้น การที่ชัยค์อัลอัลบานีย์ผิดพลาดจึงไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะท่านไม่ใช่ผู้ที่ปราศจากความผิดพลาด ขอตอบว่า ท่านนับเป็นหนึ่งในบรรดาผู้ที่ทุ่มเทกับศาสตร์หะดีษทั้งด้านริวายะฮ์และดิรอยะฮ์ เป็นผู้มีความรอบรู้กว้างขวางครอบคลุมหะดีษจำนวนมาก ทั้งด้านสายรายงานและสภาพของผู้รายงาน อันเป็นที่กล่าวขานของหลายท่าน กระนั้นก็ยังมีบางประการที่พึงใส่ใจและระมัดระวังอย่างยิ่ง เพราะท่านเองก็ไม่ใช่ผู้ที่ปราศจากความผิดพลาดดังเช่นท่านศาสดา ดังนั้น ความรู้บางเรื่องเราก็รับเอาได้ ขณะที่บางเรื่องเราจำต้องปล่อยวางและหลีกห่าง

อย่างไรก็ตาม การที่ท่านทุ่มเทอุตสาหะในการรับใช้หะดีษนั้น ขออัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงตอบแทนความดีแก่ท่านด้วยเถิด และจะเป็นการดียิ่งหากท่านดำเนินตามแนวทางของบรรดานักวิชาการอัลมุหัดดิษีนในยุคก่อน ที่ไม่ได้ก้าวเข้าไปสันทัดในด้านฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์ กล่าวคือ หากท่านดำเนินตามแนวทางดังกล่าว ก็เท่ากับได้นำเสนอผลงานและการรับใช้ที่ยิ่งใหญ่แก่โลกอิสลาม ซึ่งเป็นงานที่นักวิชาการทั้งหลายจะหลีกหนีไม่พ้น แต่ในความเป็นจริงกลับไม่เป็นเช่นนั้น เมื่อท่านเข้าไปเกี่ยวพันกับประเด็นทางนิติศาสตร์ ท่านจึงตกอยู่ในข้อผิดพลาดจำนวนมากอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ( ดังที่มีการวิพากษ์เรื่องความรอบคอบในการตรวจชำระหะดีษของท่านจากอุลามาอ์หลายท่านในยุคเดียวกัน ) จนทำให้อนุชนรุ่นต่อมาแตกออกเป็นฝ่ายที่สนับสนุนและฝ่ายที่คัดค้าน ผู้อ่านจะเห็นได้ว่าบางครั้งท่านตัดสินประเด็นหนึ่งโดยอาศัยหะดีษที่ท่านมี แล้วต่อมาก็กลับไปตัดสินอีกทัศนะหนึ่งเพราะพบหะดีษอีกต้นที่มีน้ำหนักกว่า จึงเกิดเป็นการขัดแย้งกันเองในหลายที่ และผู้อ่านอาจพบการตัดสินหุก่มในหนังสือเล่มหนึ่งขัดกับการตัดสินในอีกเล่มหนึ่งทั้งที่เป็นปัญหาเดียวกัน

เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องแปล เพราะบรรดาปราชญ์ชั้นนำในศาสตร์หะดีษ เช่น อิหม่ามมุสลิม อิหม่ามอัตติรมิษีย์ อิหม่ามอันนะซาอีย์ ต่างก็ปล่อยให้ฟิกฮ์เป็นเรื่องของบรรดานักนิติศาสตร์ ประหนึ่งว่าสถานะของพวกเขาที่มีต่อบรรดานักนิติศาสตร์นั้น เป็นดังถ้อยสำนวนที่เลื่องลือซึ่งพวกเขา ( นักวิชาการหะดีษ ) กล่าวกับบรรดานักนิติศาสตร์ว่า:

نحن الصيادلة وأنتم الأطباء

“พวกเราเป็นเพียงเภสัชกร ( ผู้คอยจัดเตรียมยา ) ส่วนพวกท่าน ( บรรดานักนิติศาสตร์ ) เป็นดังนายแพทย์ ( ผู้เชี่ยวชาญในการรักษา )”

เราเปรียบนักวิชาการหะดีษได้เพียงดังผู้ที่คอยสรรหาและจัดเตรียมอุปกรณ์เครื่องมือต่างๆ ในการทำงานชิ้นหนึ่ง ส่วนบรรดานักนิติศาสตร์เปรียบได้ดังนายช่างผู้ชำนาญเป็นพิเศษ ที่ประดิษฐ์งานและนำออกสู่สายตาผู้คนในสภาพที่เสร็จสมบูรณ์ และแม้นักวิชาการหะดีษส่วนมากจะเป็นผู้รู้ด้านนิติศาสตร์ด้วย แต่ก็ยังหนีไม่พ้นการถือตาม ( ตักลีด ) นักวิชาการฟิกฮ์ท่านอื่น

ดร.อับดุล มาลิก กล่าวว่า:

فــــنـصيحــــتي لهـــذا الــشيــخ الجليل أن يـــترك الـــفقه لأهـل الاختصاص كما تركه مسلم والترمذي والحاكم والنسائي وابن ماجة ونحوهم، وهو وأمثاله عالة عليهم في الجرح والتعديل، وقد تركوا الفقه لأبي حنيفة ومحمد وأبي يوسف والشافعي والبويطي والمزني وأمثالهم

“คำตักเตือนอย่างบริสุทธิ์ใจของฉันที่มีต่อชัยค์ผู้ทรงเกียรติท่านนี้ คือ ขอให้ท่านปล่อยให้ประเด็นฟิกฮ์เป็นเรื่องของผู้ที่เชี่ยวชาญและสันทัด ดังที่อิหม่ามมุสลิม อัตติรมิษีย์ อัลฮากิม อันนะซาอีย์ อิบนุ มาญะฮ์ และท่านอื่นๆ ได้ปล่อยไว้ พวกเขาเหล่านั้นคือกลุ่มที่วิเคราะห์ในศาสตร์อัลญัรห์ วัตตะอ์ดีล และท่านเหล่านั้นก็ปล่อยให้ประเด็นฟิกฮ์เป็นเรื่องของอบู ฮะนีฟะฮ์ มุฮัมมัด อบู ยูซุฟ อัชชาฟิอีย์ อัลบุวัยฏีย์ อัลมุซะนีย์ และท่านอื่นๆ อีกมากมาย”

นี่คือทัศนะของอุลามาอ์ที่มีต่อชัยค์อัลอัลบานีย์ในการก้าวเข้าไปเกี่ยวข้องทั้งสองเรื่อง สำหรับการตัดสินหะดีษของท่าน เราสามารถนำมาประกอบเสริมได้ แต่ไม่ใช่นำมาเป็นหลักในการยึดตัดสินหะดีษ กล่าวคือ ให้ดูการตัดสินของบรรดานักปราชญ์หะดีษผู้ทรงจำก่อน เพราะพวกเขาจดจำหะดีษอย่างครอบคลุมและรวบรวมสายรายงานได้มากมาย โดยเฉพาะผู้ที่เริ่มศึกษาวิชาหะดีษ ย่อมเข้าใจดีถึงหลักการของนักปราชญ์หะดีษที่ระบุไว้ว่า:

خذه حيث حافظ عليه نص

“ท่านจงยึดหะดีษตามที่นักทรงจำหะดีษได้ระบุ ( ตัดสิน ) ไว้”

สำหรับการตัดสินของบรรดานักปราชญ์ผู้ทรงจำหะดีษอย่างแท้จริงในยุคที่ผ่านมา ถือว่าเพียงพอแล้วที่เราจะกลับไปอ้างอิง ส่วนการตัดสินหะดีษของชัยค์อัลอัลบานีย์นั้น หากเป็นประเด็นคิลาฟียะฮ์ เราควรพิจารณากลับไปทบทวนและศึกษาเปรียบเทียบกับข้อตัดสินของอุลามาอ์นักทรงจำหะดีษในยุคก่อนอีกครั้ง

ข้อควรรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับสำนักพิมพ์และร้านหนังสือ

สำนักพิมพ์ดาร อัลมินฮาจ ที่กล่าวถึงในคู่มือเล่มนี้ หมายถึงดาร อัลมินฮาจของญิดดะฮ์ทั้งหมด เว้นแต่หนังสือ فتح المغيث ของอิหม่ามอัสสะคอวีย์ และ التذكرة بأحوال الموتى وأمور الآخرة ของอิหม่ามอัลกุรฏุบีย์ ที่เป็นของดาร อัลมินฮาจของริยาฎ จึงพึงอย่าสับสน

หนังสือของสำนักพิมพ์ مكتبة نظام يعقوبي الخاصة จากบาห์เรน สามารถหาซื้อได้จากร้าน دار البشائر الإسلامية ซึ่งเป็นสำนักพิมพ์จากเลบานอน และหาได้เพียงเล็กน้อยตามร้านต่างๆ ในไคโร เว้นแต่ในช่วงงานมหกรรมหนังสือเท่านั้น

งานเขียนและงานชำระทั้งหมดของชัยค์อับดุลฟัตตาห์ อบู ฆ็อดดะฮ์ สามารถหาซื้อได้จากร้านต่อไปนี้ ( เรียงจากราคาแพงสุดไปถูกสุด ): ๑ ) مكتب المطبوعات الإسلامية เมืองหะละบ์ ๒ ) دار البشائر الإسلامية เลบานอน ๓ ) دار السلام ไคโร หนังสือส่วนมากหาซื้อได้จากร้านดารุสสลาม และสามารถหาดาวน์โหลดได้ตามเว็บต่างๆ ด้วย

ทั้งหมดนี้คือข้อตักเตือนและข้อแนะนำเล็กๆ น้อยๆ ก่อนการเลือกซื้อหนังสือ เป็นข้อมูลที่สมควรได้รับรู้เพื่อไม่ให้ตกไปอยู่กับข้อมูลที่ผิด บางคำถามอาจได้รับความกระจ่างจากคู่มือเล่มนี้ แม้สำหรับบางท่านคำตอบเพียงเท่านี้อาจยังไม่เพียงพอต่อความต้องการก็ตาม หากคู่มือเล่มนี้มีความผิดพลาดหรือขาดตกบกพร่อง หรือมีชื่อหนังสือเล่มใดที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ก็ต้องขออภัยมา ณ ที่นี้